Hasta günlerinde ilaçlar ne olur?

Ateşli bir enfeksiyon bedeni alarma geçirir ve kortizol, adrenalin, glukagon gibi karşı düzenleyici hormonları yukarı iter. Bu hormonlar dokuların insüline verdiği yanıtı köreltir, karaciğerin şeker üretimini hızlandırır. Yani hasta olmak, hiçbir şey yemeden bile kan şekerini yukarı taşır. Buna karşı çalışan bir kuvvet daha var. Kusma ve ishal hem yiyeceği hem sıvıyı götürür, tabloyu ters yöne çeker.

Asıl kırılgan nokta susuz kalmaktır. Sıvı azalınca böbreğe giden kan akımı düşer ve böbrek, kandan madde temizleme hızını yavaşlatır. Bedenden büyük ölçüde böbrek yoluyla çıkan ilaçlar bu yavaşlamadan doğrudan etkilenir. Metformin bunun en bilinen örneğidir: normal koşulda sorunsuz çıkan madde, çıkış yolu daraldığında kanda birikir ve laktik asit dengesini zorlar.

SGLT-2 inhibitörleri ayrı bir yol izler. Bu aile şekeri idrarla dışarı gönderdiği için sıvı kaybını zaten artırır; hastalığın getirdiği kayıpla üst üste biner. İkinci bir etkisi daha var. İnsülin ile glukagon arasındaki dengeyi kaydırır, beden yakıt olarak yağa yönelir ve keton üretimi hızlanır. Ortaya çıkan asit tablosu, ölçüm yüksek görünmese bile gelişebilir; literatürdeki adı “öglisemik ketoasidoz”.

Her iki tablo da seyrek görülür. Seyrek olmak, koşullar üst üste bindiğinde önemsiz olmak anlamına gelmez. Kırılganlığın nedeni aileden aileye değişir; her ailenin zayıf noktası başka yerdedir.

• Metformin: çıkış yolu neredeyse tümüyle böbrekten geçer, sıvı kaybı bu yolu ilk daraltan etkendir.
• SGLT-2 inhibitörü: sıvı kaybını derinleştirir ve keton üretimini kolaylaştırır.
• Sülfonilüre: pankreası uyarmayı sürdürür, yemek girmediğinde düşük şeker olasılığı büyür.
• GLP-1 agonisti: mide boşalmasını yavaşlatır, bulantı ve iştahsızlığı derinleştirir.
• Bazı tansiyon ilaçları ve idrar söktürücüler: sıvı kaybını ve böbrek yükünü aynı yönde iter.
• İnsülin: bu listede tersine durur, ihtiyaç kaybolmaz.

İnsülin bu listede gerçekten farklı bir yerde durur. Enfeksiyon sırasında bedenin insüline duyduğu ihtiyaç azalmaz; çoğu kez büyür. Tabak boş kaldı diye insülinin tamamen devreden çıkması, ilk sorunun üstüne ikinci bir kapı aralar: beden yağı yakmaya geçer ve ketonlar birikir. Yani yemek yiyememek, insülin ihtiyacını kendiliğinden sıfırlamaz.

Bütün bunların toplamı şu. Hasta gününde ne olacağı ilaç ailesine, böbrek durumuna, yemeğin midede kalıp kalmadığına ve hastalığın kaç gün süreceğine bağlıdır. Tek bir genel cümle bu dört değişkeni birden karşılayamaz. Bu yüzden hasta gün kuralları, kişinin sağlıklıyken tedavi ekibiyle birlikte kurduğu hazır bir plandır. Ateş yükseldiğinde ve uyku bölündüğünde yeni bir karar üretmek zordur. Önceden yazılmış bir metin, kararı sağlıklı bir güne taşır. Kimileri o kâğıdı komodinin çekmecesinde, termometrenin yanında tutar.