Czy cukrzyca jest dziedziczna i czy ryzyko rośnie?

Udział dziedziczenia nie jest w każdym typie taki sam; w cukrzycy typu 2 ślad rodzinny jest wyraźny. U osoby, której matka, ojciec albo rodzeństwo ma rozpoznanie, ryzyko wychodzi około trzy razy wyższe niż u kogoś bez takiej historii. W typie 1 podłoże genetyczne też jest, ale obraz bardziej się plącze. Bliźnięta z jednego jaja mają geny co do joty takie same. Gdy choroba wychodzi u jednego z nich, w długiej obserwacji prawdopodobieństwo, że wyjdzie i u drugiego, przekracza połowę. Te same geny, inny wynik.

Przechodzi od matki czy od ojca? W cukrzycy typu 1 rozpoznanie u ojca podnosi ryzyko dziecka mniej więcej dwukrotnie w stosunku do rozpoznania u matki. W typie 2 liczy się obie strony razem. To, co przechodzi na dziecko, znów nie jest rozpoznaniem, tylko podłożem. U większości dzieci takiego rodzica choroba nie wychodzi wcale.

W cukrzycy typu 2 sprawa nie sprowadza się do jednego genu. Znaleziono wiele niezależnych od siebie obszarów genów i każdy zmienia ryzyko o niewielką wartość. Wszystkie znalezione dotąd warianty ryzyka tłumaczą zaledwie dziesiątą część dziedziczności obserwowanej w rodzinach. Nagromadzenie w rodzinie nie jest więc śladem jednego wadliwego genu, tylko sumą wielu małych działań. Postacie z jednego genu to osobny rozdział; myśli się o nich w rodzinach, w których przez pokolenia rozpoznanie pada w młodym wieku, bez nadwagi i bez autoprzeciwciał. W tym rzadkim obrazie dziedziczenie działa naprawdę podobnie do koloru oczu.

Cukrzyca nie jest chorobą zakaźną. Światowa Organizacja Zdrowia liczy ją między choroby niezakaźne. Dzielenie tej samej kuchni, tego samego talerza i tego samego chleba choroby nie przenosi. To, co rodziny dzielą, to zresztą nie tylko geny. Rytm śniadań, wieczorny bezruch, nawyk spacerowania i godziny snu też przechodzą między pokoleniami. Część rodzinnego skupienia insulinooporności w cukrzycy typu 2 bierze się z tej wspólnej tkanki. Związek obrazu pojawiającego się w ciąży, czyli cukrzycy ciążowej, z historią rodzinną pokazuje tekst „Czym jest cukrzyca ciążowa i czy mija po porodzie?”.

Od urodzenia? Geny są na miejscu przy narodzinach, a choroba wychodzi później. U dziecka urodzonego z podatnością rozpoznanie przychodzi po latach, a bywa że po dziesięcioleciach. Proces odpornościowy też nie rusza nagle; idzie po cichu, a potem staje się widoczny. Tu leży praktyczne znaczenie historii rodzinnej: wytyczne liczą cukrzycę u krewnego pierwszego stopnia między czynniki ważące w decyzji o badaniu przesiewowym.

Historia rodzinna to wiedza, której nie da się zmienić, ale nie jest całą mapą ryzyka. Odwrotność też jest prawdziwa: u dziewięciu na dziesięć osób z rozpoznaniem typu 1 tej choroby w rodzinie nie było wcale.