Diyabet neden kişinin suçu sayılıyor?

Tip 2 diyabet için sayılan yatkınlık başlıkları bir olasılık haritası çiziyor. Harita okunurken ikiye ayrılıyor. Yaş ve aile öyküsü kimsenin elinde olmayan satırlar. Gündelik düzene bakan satırlar ise bir karar gibi okunuyor. İkinci öbek listenin tamamının yerine geçiyor ve harita orada bir hükme dönüşüyor. Başlıkların birbirinin üstüne binerek nasıl çalıştığı, tip 2 diyabetin nasıl geliştiğini soran yazıdaki tabloda satır satır dökülmüş.

Bu okumanın gündelik dildeki kısa karşılığı tek bir cümledir: “çok şeker yedin.” Cümlenin arkasındaki atıf görüşmelerle ölçüldü. Tip 2 diyabetle yaşayan yirmi beş erişkinle yapılan derinlemesine bir çalışmada katılımcıların büyük çoğunluğu damgalanmayla karşılaştığını anlattı. En belirgin tema, kendi durumuna kendisinin yol açtığı yönünde bir atıfla karşılaşmaktı. Katılımcıların saydığı kaynaklar haberler, arkadaşlar, ev halkı ve iş arkadaşlarıydı. Atfın yanında iki basmakalıp da kayda geçti. Biri tembellik ve oburluk, öteki hastalığın bir yaşam biçimi meselesi sayılması.

Damganın yaygınlığı sayıya da döküldü ve tiplere göre ayrıldı. Beş binden fazla erişkinin katıldığı bir ankette, tip 1 diyabetle yaşayanların dörtte üçünden fazlası ve tip 2 diyabetle yaşayanların yarısından biraz fazlası diyabetin bir damga taşıdığını bildirdi. Yatkınlık listesinin kurduğu şey bu bildirimin sıklığı değil, suçlamanın içeriği. Damgayla karşılaştığını söyleyenlerin andığı en yaygın biçim tipten bağımsız çıktı: karakter kusuru ya da kişisel sorumluluğun yerine getirilmemesi. Bu biçim, damga bildirenlerin beşte dördünde geçti. İkinci sırada bakım kaynaklarına yük olma algısı geldi; algının aldığı hâl, kişinin kendi bakımının başkalarınca karşılanan bir masraf sayıldığı duygusu.

Aynı ankette iki alt ayrım daha var. Tip 2 diyabetle yaşayanlar arasında damga bildirimi tedavinin yoğunluğuyla birlikte basamak basamak yükseldi; insülin kullanmayanlardan yoğun insülin düzeni kullananlara doğru gidildikçe oran arttı. İki tip arasındaki en büyük ayrım ise suçlamanın içeriğinden gelmiyor. Ayrım, tiplerin birbirine karıştırılmasında çıktı: diyabetin bulaştığı ya da bütün tiplerin aynı şey olduğu görüşleriyle karşılaşmak. Başka bir damga biçimini kendi sözcükleriyle yazanlar arasında bu şikâyet, tip 1 tarafında tip 2’nin iki katından fazlaydı.

Atfın bedeli yalnız duyguda kalmıyor. Damgalanma duygusunun kayıtta ve izlemde ne bıraktığı, sayıların neden suçluluk hissettirdiğini soran yazıda yer alıyor.

Atfın bıraktığı iz aynı görüşmelerde tanınabilir biçimlerle kayda geçti: utanç, suçluluk, kendine biçilen değerin düşmesi ve durumu başkasına söylemekten çekinme. Aynı iz bir araya getirilmiş ölçümlerde de arandı. On dokuz çalışmayı ve on iki binden fazla katılımcıyı toplayan bir derlemede damga ile ruhsal sıkıntı arasında yüksek bir ilişki bulundu. Derleme ilişkiyi neyin değiştirdiğini de aradı; kullanılan ölçeğin türü gücü değiştiriyordu, diyabetin tipi, yaş, cinsiyet ve coğrafya değiştirmedi. Atfın en yaygın biçimi tipten bağımsız çıkmıştı; bıraktığı yükün büyüklüğü de bu derlemede tipe göre ayrışmadı.