Komplikasyonlar önlenebilir mi?

Soruya dürüst bir cevap vermek gerekiyor. Komplikasyon bir kader değil, eğimi baştan belli olmayan bir eğridir. Eğrinin ne kadar dik çıkacağı tek bir şeye bağlı değil; ama bağlı olduğu şeylerin başında kan glukozunun yıllar içindeki gidişi geliyor. Bunu gösteren kanıt tek bir çalışmadan değil, birbirinden bağımsız iki uzun izlemden çıkıyor.

Tip 1 diyabette yürütülen büyük çalışma katılımcıları iki kola ayırdı ve bitiminden sonra izlemi yıllarca sürdürdü. Çalışma kapanınca kolların ortalamaları birbirine yaklaştı, yani kâğıt üzerinde aradaki fark eridi. Beklenen şey sonuçların da eşitlenmesiydi. Olan bunun tersi oldu: göz, böbrek ve sinir tarafındaki fark kapanmadı, bir süre daha açılmayı sürdürdü (Lachin ve ark., 2021).

Tip 2 diyabette de benzeri görüldü. Sıkı izlem sona erdikten sonra gruplar arasındaki glukoz farkı daha ilk yıl içinde kayboldu; buna karşın küçük damar tarafındaki üstünlük on yıl boyunca sürdü. Kalp krizi ve ölüm tarafındaki fark ise izlem uzadıkça belirginleşti. Literatürde bu tabloya miras etki deniyor.

Eğrinin bir özelliği daha var. Birikme sırasında hissedilen hiçbir şey yok: göz de, böbrek de, sinirler de erken dönemde sessiz kalır. Bu sessizlik günlerle değil yıllarla ölçülür; eğrinin nerede durduğunu ağrı değil, düzenli ölçümler ve muayeneler gösterir. Bu sessiz dönemi hangi muayenelerin görünür kıldığı tarama yazısında duruyor.

Peki beden bunu nasıl hatırlıyor? İki açıklama öne çıkıyor. Birincisi, uzun ömürlü dokularda — damar duvarının kolajeninde, gözün ve böbreğin ince yapılarında — glukozun proteinlere kalıcı biçimde bağlanması; bu bağlar yıllarca yerinde kalır. İkincisi, hücrenin genleri okuma biçiminde uzun süre silinmeyen işaretlerin oluşması.

Buradaki umudu abartmamak gerekiyor: etkinin kendisi sonsuz sürmüyor, on yıl kadar süren bir pencereden sonra sönüyor ve geriye birikmiş kazanç kalıyor. Aynı mekanizma ters yönde de çalışır, yani yüksek geçen bir dönem kendi izini bırakır. O iz de sessizdir; ağrı vermez, yıllara yayılan kayıtta görünür. Bunu suçlama olarak değil, ertelemenin karşılığını gösteren bir ölçü olarak okumak daha doğru.

Bahçeye erken dikilen bir ağaç bu tabloyu iyi anlatıyor. Gölgesi o gün görünmez, yıllar sonra ortaya çıkar. Sonradan dikilen ağaç da gölge verir; yalnızca aradaki yazları geri getirmez. Evin önündeki asıl farkı dikim günü değil, bakımın kesintisiz sürmesi belirler.

Yani soru evet ya da hayırla kapanmıyor. Komplikasyonların hepsi her koşulda durdurulmuyor; gecikmesi ve hafiflemesi ise ölçülmüş bir sonuç. Üstelik kazanılan yıllar sonradan geri alınmıyor.