Wat gebeurt er met medicijnen op ziektedagen?

Een infectie met koorts brengt het lichaam in alarm en duwt de tegenregulerende hormonen omhoog: cortisol, adrenaline, glucagon. Die hormonen stompen het antwoord van de weefsels op insuline af en versnellen de suikeraanmaak van de lever. Ziek zijn brengt de bloedsuiker dus omhoog, zelfs zonder dat er iets gegeten wordt. Daar staat nog een kracht tegenover. Braken en diarree voeren zowel het eten als het vocht af en trekken het beeld de andere kant op.

Het echte breekpunt is uitdroging. Neemt het vocht af, dan zakt de bloedstroom naar de nier en vertraagt de nier het opruimen van stoffen uit het bloed. Medicijnen die grotendeels via de nier het lichaam verlaten voelen die vertraging rechtstreeks. Metformine is daarvan het bekendste voorbeeld. Onder gewone omstandigheden gaat die stof er zonder problemen uit. Vernauwt de uitgang, dan hoopt ze zich op en zet het evenwicht van melkzuur onder druk.

SGLT-2-remmers volgen een aparte weg. Omdat deze familie suiker met de urine naar buiten stuurt vergroot ze het verlies van vocht toch al; dat komt boven op het verlies dat de ziekte meebrengt. Er is nog een tweede effect. Ze verschuift het evenwicht tussen insuline en glucagon, waardoor het lichaam vet als brandstof kiest en de aanmaak van ketonen versnelt. Het beeld van verzuring dat daaruit komt kan ontstaan terwijl de meting niet hoog lijkt; in de literatuur heet dat euglykemische ketoacidose.

Beide beelden komen zelden voor. Zeldzaam zijn betekent niet onbelangrijk zijn zodra de omstandigheden op elkaar komen. De reden voor de kwetsbaarheid verschilt per familie; elke familie heeft haar zwakke plek ergens anders.

• Metformine: de uitgang loopt bijna helemaal via de nier, en verlies van vocht is wat die weg als eerste vernauwt.
• SGLT-2-remmer: verdiept het verlies van vocht en maakt de aanmaak van ketonen makkelijker.
• Sulfonylureum: blijft de alvleesklier prikkelen, dus wordt een lage suiker waarschijnlijker als er geen eten binnenkomt.
• GLP-1-agonist: vertraagt het legen van de maag en verdiept misselijkheid en gebrek aan eetlust.
• Sommige bloeddrukmiddelen en plaspillen: duwen het vochtverlies en de belasting van de nier dezelfde kant op.
• Insuline: staat in deze lijst omgekeerd, want de behoefte verdwijnt niet.

Insuline staat in deze lijst werkelijk op een andere plek. Tijdens een infectie neemt de behoefte van het lichaam aan insuline niet af; meestal wordt die groter. Insuline buiten spel zetten omdat het bord leeg bleef opent een tweede deur. Het lichaam gaat over op het verbranden van vet en ketonen hopen zich op. Niet kunnen eten zet de behoefte aan insuline dus niet vanzelf op nul.

De som van dit alles is deze. Wat er op een ziektedag gebeurt hangt van vier dingen af. Van de familie van het medicijn en van de staat van de nier. Van de vraag of het eten in de maag blijft. En van hoeveel dagen de ziekte duurt. Eén algemene zin kan die vier veranderlijken niet tegelijk dekken. Daarom zijn regels voor ziektedagen een plan dat iemand samen met het behandelteam opstelt terwijl hij gezond is. Stijgt de koorts en breekt de slaap, dan is een nieuw besluit maken zwaar. Een tekst die van tevoren is geschreven brengt het besluit naar een gezonde dag. Sommigen bewaren dat papier in de la van het nachtkastje, naast de thermometer.