Czy powikłaniom można zapobiec?

Na to pytanie trzeba dać uczciwą odpowiedź. Powikłanie nie jest losem, tylko krzywą, której nachylenie nie jest z góry znane. To, jak stromo krzywa pójdzie, nie zależy od jednej rzeczy; a na czele tego, od czego zależy, stoi przebieg glukozy we krwi przez lata. Dowód na to wychodzi nie z jednej pracy, tylko z dwóch niezależnych od siebie długich obserwacji.

Wielkie badanie prowadzone w cukrzycy typu 1 rozdzieliło uczestników na dwa ramiona, a po jego końcu prowadziło obserwację jeszcze przez lata. Gdy badanie się zamknęło, średnie obu ramion zbliżyły się do siebie, czyli na papierze różnica między nimi stopniała. Spodziewano się, że wyniki też się wyrównają. Stało się odwrotnie: różnica po stronie oka, nerki i nerwu nie zamknęła się, a przez jakiś czas rozwierała się dalej (Lachin i wsp., 2021).

W cukrzycy typu 2 zobaczono podobne. Po zakończeniu ścisłej obserwacji różnica glukozy między grupami zniknęła już w pierwszym roku; mimo to przewaga po stronie małych naczyń trwała dziesięć lat. Różnica po stronie zawału i zgonu robiła się za to wyraźniejsza w miarę wydłużania obserwacji. W piśmiennictwie ten obraz nazywa się skutkiem dziedziczonym.

Krzywa ma jeszcze jedną cechę. W czasie zbierania się nie czuje się niczego: i oko, i nerka, i nerwy milczą we wczesnym okresie. Ta cisza mierzy się nie dniami, tylko latami; gdzie stoi krzywa, pokazuje nie ból, tylko regularne pomiary i badania. Które badania czynią ten cichy okres widocznym, stoi w tekście o badaniach przesiewowych.

No i jak ciało to pamięta? Na czoło wychodzą dwa wyjaśnienia. Pierwsze to trwałe wiązanie się glukozy z białkami w tkankach o długim życiu, czyli w kolagenie ściany naczynia oraz w cienkich budowlach oka i nerki; te wiązania zostają na miejscu latami. Drugie to powstawanie w sposobie odczytywania genów przez komórkę znaków, które długo się nie ścierają.

Nadziei nie należy tu wyolbrzymiać: samo działanie nie trwa wiecznie, bo po oknie trwającym około dziesięciu lat gaśnie, a zostaje zebrany zysk. Ten sam mechanizm pracuje też w drugą stronę, czyli okres przeżyty wysoko zostawia własny ślad. Ten ślad też jest cichy; nie daje bólu, widać go w zapisie rozłożonym na lata. Trafniej jest czytać to nie jako oskarżenie, tylko jako miarę pokazującą, ile kosztuje odkładanie.

Ten obraz dobrze opisuje drzewo posadzone w ogrodzie wcześnie. Jego cienia nie widać tamtego dnia, bo wychodzi po latach. Drzewo posadzone później też daje cień; nie zwraca tylko lat, które minęły pomiędzy. O właściwej różnicy przed domem rozstrzyga nie dzień sadzenia, tylko to, że opieka trwa bez przerw.

Czyli pytanie nie zamyka się na tak albo nie. Nie wszystkie powikłania zatrzymuje się w każdych warunkach; a ich opóźnienie i złagodzenie są zmierzonym wynikiem. Do tego zyskanych lat nikt później nie zabiera.