Açlık ve tokluk şekeri neyi ölçer?

Sabah ilk ölçtüğünüz sayıyı üreten şey geceki karaciğerdir. Karaciğer gece boyunca kana glukoz salar; bazal insülin de bu salımı frenler. Sabahki sayı işte o frenle gaz arasındaki dengeyi gösterir. Aç karnına ölçümün tanımı da budur — öncesinde saatlerce kalori girmemiş bir gece. Su o pencereyi bozmaz, sütlü kahve bozar.

Tokluk ölçümü bambaşka bir soru sorar. Ekmek ya da pirinç mideden bağırsağa geçtiğinde kana hızla glukoz girer; pankreas buna erken bir insülin dalgasıyla karşılık verir ve kas dokusu gelen glukozu içeri çeker. Aynı tabak çabuk yendiğinde mide hızlı boşalır, yük kana dik biner; yavaş yenince eğri yayvanlaşır. Tokluk sayısını ağırlıklı olarak kasın öğün sonrası refleksi belirler; mide boşalma hızı ve bağırsak hormonları da karışır.

Her ölçüm ayrı bir arızayı yakalar. Kanat ve arkadaşlarının 2012 tarihli çalışması, prediyabet aralığındaki 172 kişiyi üç gruba ayırdı. İnsülin direncine göre düzeltme yapıldığında, açlık değeri sınırda yüksek olanlarda insülinin erken dalgası zayıftı; geç dalga ise düşmemiş, hatta artmıştı. Tokluk değeri sınırda yüksek olanlarda geç dalga da zayıftı. Diabetologia dergisindeki bir derleme aynı ayrımı başka yönden çizer — açlık yüksekliği ağırlıkla karaciğerin insüline sağırlığına, tokluk yüksekliği kasın sağırlığına işaret eder. Aynı dergideki yeni bir çalışma, açlık yüksekliğinde glukagon düzeneğinin de payı olduğunu ekliyor.

Sayıların birbirini tutmaması bu nedenle kural dışı değil. Kuveyt’te 43 kişilik küçük bir klinik serisinde, yükleme sonrası ölçütle tanı konanların dörtte üçünün açlık değeri tanı sınırının altında kalmıştı. Aynı kişi, aynı sabah, farklı cevap. O çalışmanın yazarları iki ölçüte birlikte bakmayı önermişti; bugünkü uygulamada ise ölçütlerden biri tek başına tanı koydurur.

Ben yıllarca tokluk ölçümümü çatalı bıraktığım andan saydım; oysa sayılan an ilk lokma. Uzun süren bir akşam sofrasında aradaki fark yarım saati buluyordu. Defterimdeki tokluk sütunu böylece tutarsız çıktı. Sayılar yanlış değildi; saat yanlıştı. Kaydı sonradan giriyorsanız öğünün saatini ilk lokmaya çekin, sayaç oradan işlesin.

Aslında hangisinin daha önemli olduğu sorusu yanlış kurulmuş. Kayıtlarınızı hekiminize götürdüğünüzde gerçek soru şu: bende sapma nerede birikiyor, sabahki ölçümde mi, öğünden sonrakinde mi?

Açlık şekeri mi daha önemli, tokluk mu?

Farklı organları ölçtükleri için biri öbürünün yerine geçmez. Sabahki sayı karaciğerin gece işini anlatır; öğün sonrası sayı kasın refleksini. Birini seçmek, sorulardan birini hiç sormamak demek.

Aç karnına tam olarak ne demek?

Öncesinde saatlerce kalori almamış olmak. Kahvenizin içine süt ya da şeker girdiği anda o pencere kapanır. Sade su pencereyi açık tutar.

Tokluk ölçümünde sayaç ne zaman başlar?

İlk lokmada başlar, çatalı bıraktığınız anda değil. Tanı testlerinde de sayaç yük alındığı anda işler ve okuma ikinci saatte yapılır.

Biri düzgün, öbürü bozuk çıkarsa bu bir ölçüm hatası mı?

Çoğu zaman hayır. Laboratuvar ölçümlerini karşılaştıran çalışmalar, iki ölçütün farklı kişileri işaretlediğini gösteriyor. Yine de evde ölçüyorsanız cihaz ve şerit kontrolü ilk adım.