Ayaklar neden bu kadar önemli?

Ağrı kötü bir konuk gibi görünür ama asıl işi koruyuculuktur. Sıcak bir yüzeye basınca ayağı geri çeken şey odur. Diyabette bu duyu körelirse geri çekme de gecikir. Beden hasarı alır, haberi almaz. Kılavuzlar bu duruma koruyucu duyunun kaybı diyor ve onu ayak yarası riskinin başlıca işareti sayıyor.

Zararın büyük bölümü tek bir kazadan çıkmaz. Aynı noktaya binen tekrarlı basınç deriyi kalınlaştırır, nasır oluşur ve nasır kendisi bir yabancı cisim gibi davranır. Altındaki doku ezilir; önce içeride sessiz bir kanama, sonra açık bir yara belirir. Dar bir ayakkabı bu zinciri haftalar içinde kurar.

• Dar ya da yeni bir ayakkabının kenarı: duyu azalınca ayakkabının sıktığı fark edilmez.
• İçeri kaçan küçük bir taş ya da katlanmış bir dikiş: bütün gün orada kalır.
• Çıplak ayakla yürümek: evin içi de dışarısı da aynı riski taşır.
• Sıcak suya giren ya da ısıtıcıya yaklaşan ayak: deri yanarken ısı hissedilmez.
• Kuru ve çatlamış deri: çatlak, derinin altına açılan bir giriş kapısıdır.

Tek başına duyu kaybı yara üretmiyor. Araştırmalar, yaraların büyük bölümünde üç şeyin bir araya geldiğini gösteriyor: sinir hasarı, ayağın biçimindeki bir değişiklik ve küçük bir travma. Ayağın biçimi değiştiğinde basınç, tabanın alışık olmadığı noktalara kayar; bu değişimi kuran sinir tarafını nöropati yazısı anlatıyor. Yıllardır aynı numarayı giyen bir ayak artık aynı ayak değildir.

Açılan bir yarada iki etken daha devreye girer: bacak damarlarının daralması ve enfeksiyon. Bunların iyileşmeyi neden geciktirdiğini yara yazısı ele alıyor. Ayakta yükün kendisi de bir etkendir; gövdenin ağırlığı her adımda aynı yere iner ve kılavuzların ayağı yükten kurtarmaya verdiği önem bundandır. Bu tabloda da uyarı ağrıdan gelmez; kötüye gidişi yaranın çevresindeki deri gösterir. Oradaki değişimin neye benzediğini ve neden bir sonraki randevuyu beklemediğini aynı yazı anlatıyor. Bu etkenlerin aynı ayakta üst üste bindiği tabloya diyabetik ayak deniyor.

Bütün zincirin ilk halkası, hissedilmeyen küçük bir değişikliktir. Duyu haber vermiyorsa haberi gözün vermesi gerekir. Kılavuzların ayak eğitiminde ısrar etmesinin nedeni budur: ayağa her gün bakan bir göz, susmuş alarmın yerini alıyor. Bakılacak yer yalnız taban değil; parmak araları, topuk ve tırnak kenarları da tabloya girer. Kendi ayağını göremeyen biri için ayna ya da yakınındaki bir kişi aynı işi görür.

Kılavuzların yara öncesi değişiklik dediği şeyler gözle seçilir: kalınlaşan nasır, nasırın altında koyulaşan bir leke, su toplaması, derin bir çatlak. Tırnak kenarında kızarıklık, iki ayak arasında renk ya da şişlik farkı da aynı gruba girer. Bunlar henüz açık yara değil, açık yaranın habercisi. Deri bütünken görülen bir değişiklik, deri açıldıktan sonra görülenle aynı şey değildir.

Ayak muayenesinin diyabet izleminde sabit bir madde olmasının gerekçesi budur. Muayenede hangi katmanlara, kimin, neyle baktığını ayrı bir yazı anlatıyor. Sokakta yürünen mesafe, evde çıplak geçen saatler ve banyodan sonraki birkaç dakika — tablonun günlük hayatta karşılığını bulduğu yerler bunlar.