Diyabet kalıtsal mı, ailede varsa risk artar mı?

Kalıtımın payı her diyabet tipinde aynı değil; tip 2 diyabette aile izi belirgindir. Anne, baba ya da kardeşinde tanı olan kişide risk, aile öyküsü olmayana göre yaklaşık üç kat yüksek bulunur. Tip 1 diyabette de genetik zemin var, ama tablo daha karışık. Aynı yumurtadan gelen ikizlerin genleri tıpatıp aynıdır. İkizlerden birinde hastalık çıktığında, uzun izlemde diğerinde de çıkma olasılığı yarıyı aşar. Aynı genler, farklı sonuç.

Anneden mi geçer, babadan mı? Tip 1 diyabette babanın tanısı, annenin tanısına göre çocuktaki riski kabaca iki katına taşır. Tip 2 diyabette anne ve baba tarafı birlikte sayılır. Çocuğa geçen şey yine tanı değil, zemindir. Böyle bir ebeveynin çocuklarının büyük bölümünde hastalık hiç çıkmaz.

Tip 2 diyabette iş tek bir gene bakmaz. Birbirinden bağımsız pek çok gen bölgesi bulundu ve her biri riski küçük bir miktar değiştirir. Bugüne kadar bulunan risk varyantlarının tümü, ailelerde gözlenen kalıtsallığın ancak onda birini açıklar. Ailedeki yığılma bu yüzden bir kusurlu genin izi değil, çok sayıda küçük etkinin toplamıdır. Tek gen kaynaklı biçimler ayrı bir başlık; kuşaklar boyunca genç yaşta tanı alan, kilo fazlası ve otoantikoru olmayan ailelerde akla gelirler. Bu ender tabloda kalıtım gerçekten göz rengine benzer biçimde işler.

Diyabet bulaşıcı bir hastalık değil. Dünya Sağlık Örgütü onu bulaşıcı olmayan hastalıklar arasında sayar. Aynı mutfağı, aynı tabağı, aynı ekmeği paylaşmak hastalığı taşımaz. Ailelerde paylaşılan şey de yalnız genler değil. Kahvaltı düzeni, akşam saatlerindeki hareketsizlik, yürüyüş alışkanlığı, uyku saatleri de kuşaklar arasında aktarılır. Tip 2 diyabetteki insülin direncinin ailelerde kümelenmesinin bir bölümü bu ortak dokudan gelir. Gestasyonel diyabetin, yani gebelikte ortaya çıkan tablonun aile geçmişiyle bağını ayrı bir yazı ele alıyor.

Doğuştan mı? Genler doğumda yerindedir, hastalık ise sonradan çıkar. Yatkınlıkla doğan bir çocukta tanı yıllar, hatta on yıllar sonra gelir. Otoimmün süreç de aniden başlamaz; sessizce ilerler, sonra görünür hale gelir. Aile geçmişinin pratikteki karşılığı da buradadır: kılavuzlar, birinci derece yakınında diyabet olmasını, tarama kararında ağırlık taşıyan etkenler arasında sayar.

Aile geçmişi değiştirilemeyen bir bilgi, ama risk haritasının tamamı değil. Tersi de doğru: tip 1 tanısı alanların onda dokuzunda ailede bu hastalık hiç yoktur.