Diyabet nedir

Ekmek, pirinç ve meyve gibi karbonhidratlar sindirimin sonunda glukoza dönüşür ve kana karışır. Glukoz hücrelerin yakıtıdır. Ama hücre kapısını kendiliğinden açmaz. Kan glukozu yükselince pankreas insülin salgılar; insülin o kapıyı açan anahtardır. Karaciğer de aynı anda kendi glukoz üretimini kısar. Düzen çalıştığı sürece sabah da akşam da sayı dar bir aralıkta kalır.

Diyabette bu düzen iki uçtan bozulur. Ya pankreastaki insülin üreten beta hücreleri yıkıma uğrar ve anahtar hiç çıkmaz ortaya, ya da anahtar vardır ama kilit ona eskisi kadar yanıt vermez. İkincisine insülin direnci adı veriliyor. Pankreas bir süre fazladan salgılayarak açığı kapatır; yıllar içinde bu telafi yetişmez. Amerikan Diyabet Birliği’nin bakım standartları bu iki yolu ayrı tanımlıyor: tip 1’de otoimmün yıkım, tip 2’de otoimmün olmayan ilerleyici salgı kaybı. Karaciğer de bu tabloda susmaz; kana glukoz vermeyi sürdürür.

Tanı aldığım hafta diyabeti tek bir sayı sandım. Sabah aç karnına ölçtüğüm değer iyi çıkarsa o gün hastalık yokmuş gibi geliyordu. Beta hücresi, insülin direnci, karaciğer — bunları birbirine bağlayan bir resim yoktu kafamda. Yanıldığım yer şurasıydı: diyabet ölçtüğüm sayı değil, o sayıyı üreten düzenin kendisi. Sayıyı okumayı çabuk öğrendim; düzeni okumak yıllarımı aldı.

Şeker hastalığı ile diyabet aynı şey mi?

Aynı şey; diyabet hekimlik dilindeki ad, şeker hastalığı ise günlük dildeki karşılığı. Tam adı diyabetes mellitus, yani ballı akış — idrarın tatlanmasından geliyor.

Kan şekeri ile glukoz aynı şey mi?

Kanda ölçülen şeker glukozdur; sofradaki toz şeker ise sindirimde glukoz ve fruktoza ayrılan sükrozdur. Kan şekeri, kandaki glukozun günlük adından başka bir şey değil.

Diyabet şeker yemekten mi çıkıyor?

Tek başına tatlı yemek bu tabloyu başlatmıyor. Tip 1 diyabeti bağışıklık sistemi tetikliyor; tip 2 diyabette kalıtım, kilo, hareketsizlik ve yaş bir arada rol alıyor.

Dünya Sağlık Örgütü uzun süre yüksek kalan glukozun özellikle sinirlere ve damarlara ciddi zarar verdiğini söylüyor. Yıpranma çoğu zaman sessiz ilerliyor. Tipi ne olursa olsun bu risk ortak. Diyabetin adını koymak onu yönetmek demek değil. Ama düzeni tanımadan sayıları okumak zor. Hangi tipte olduğunuz, hangi mekanizmanın aksadığı ve hangi ölçümün sizin için anlamlı olduğu birbirine bağlı. Bir sonraki randevuda defterinize şu satırı yazabilirsiniz: bendeki tablo hangi tipe uyuyor ve bunu hangi bulgulara dayanarak söylüyorsunuz?

İnsülin bir hormondur; yani kanla taşınan bir mesajdır ve onu pankreas üretir. Pankreasın içinde adacıklar vardır ve bu adacıkların beta hücreleri insülini yapıp granüllere doldurur. Kan glukozu yükseldiğinde beta hücresi bunu ölçer ve granülleri boşaltır. Mesaj kısadır: yakıt geldi.

Hormonun kendisi glukozu taşımaz; hücrenin yüzeyindeki alıcıya oturur ve içeride bir dizi anahtar çevirir. Kas ve yağ hücrelerinde glukoz taşıyıcıları hücre zarına çıkar; glukoz o kapılardan içeri akar. Karaciğerde iki iş birden olur: depolama açılır, yeni glukoz üretimi durur. Kandaki sayı bu yüzden iner: glukoz yok olmaz, yer değiştirir.

İnsülin yalnız yemekten sonra çıkmaz; beta hücreleri gün boyu az miktarda salgı yapar ve bu gece de sürer. Karşısında alfa hücrelerinin hormonu glukagon durur: o karaciğere depoyu açtırır, insülin ise o depoyu kapatır. İki hormon birbirini dengeler; uyurken kan glukozunu sabit tutan şey de bu karşılıklı baskıdır. Akşam yemeğiyle sabah kahvaltısı arasında ağzınıza hiçbir şey girmez, üstelik uyursunuz; beyin yine de yakıt ister. O boşlukta karaciğer depodan sızdırır, insülin de ölçüyü tutar.

Diyabet bu mesajın en sık iki biçimde kopmasıdır. Tip 1’de bağışıklık sistemi beta hücrelerini yok eder ve mesajı yazacak hücre kalmaz. Tip 2’de mesaj yazılır ama hücreler onu iyi duymaz; pankreas açığı kapatmak için fazladan salgılar, sonra yetişemez. Dünya Sağlık Örgütü’nün tanımı bu ayrımı şöyle kuruyor: ya pankreas yeterli insülin üretmez, ya da vücut ürettiğini etkili biçimde kullanamaz.

Yıllarca insülini bir ilaç sandım: benim için o, iğneyle vurulan bir şeydi ve vücudun kendi ürettiği bir hormon olduğunu hiç düşünmedim. Tanı konduğunda ilk sorum ne kadar sürede biteceğiydi. Eksik olanın bir kutu değil bir üretim hattı olduğunu yıllar sonra anladım. Buzdolabımda duran kutuya bakışım o gün değişti.

Randevuda sorulacak gerçek bir soru şudur: bende insülin üretimi mi az, yoksa üretilen insülin mi iş görmüyor? Cevap aynı hastalığın iki ayrı hikâyesini anlatır ve takip defterine bakışınızı değiştirir. Sayılar aynı görünür, hikâye başkadır.

İnsülin hangi organdan salgılanır?

Pankreastan; tam adresi pankreasın içine serpilmiş adacıklardaki beta hücreleridir.

İnsülin az salgılanırsa ne olur?

Glukoz kanda kalır ve hücreler aç kalır; susuzluk, sık idrar ve yorgunluk bu tablonun bilinen işaretleridir.

İnsülin yalnızca kan şekeriyle mi ilgili?

Hayır. Yağ ve protein dengesine de karışır: kas hücresinde protein yapımını destekler, yağ dokusunda yıkımı yavaşlatır.

İnsülin ne demek?

Sözlük kökeni, adacık anlamına gelen Latince insula sözcüğüdür; hormonu üreten hücreler pankreasta gerçekten adacıklar hâlinde durur.