Diyabet tükenmişliğinin üç boyutu nedir?

Tükenmişlik sözcüğü diyabete dışarıdan geldi. Kaynağı iş hayatı üzerine kurulmuş bir modeldi ve orada tükenmişlik üç boyutta tarif ediliyordu: bitkinlik, işe karşı soğuma, yeterlik duygusunun düşmesi. Tip 1 diyabetle yaşayan erişkinlerin anlatıları çözümlendiğinde benzer bir üçlü belirdi, ama karşılıklar birebir oturmadı. İş modelindeki soğuma hastalık kimliğine ilişkin maddeleri taşımıyor; diyabette denetimin yitmesi de yeterlik duygusunun düşmesinden kavramsal olarak ayrı sayılıyor. Boyutlar anlatıların yanında uzman görüşüyle kuruldu. Ortak benzetme sözcüğün neden tuttuğunu açıklıyor: diyabetle yaşamak, bir tam zamanlı iş gibi tarif ediliyordu.

Ölçek bu benzetmenin üstüne kuruldu ve üç boyut çıkardı — birincisi bitkinlik: bakıma sürekli katılımı sürdürmeye yetecek zihinsel, duygusal ve bedensel enerjinin kalmaması. İkincisi kopma: hastalık kimliğinden uzaklaşma, bakıma karşı ilgisizlik ve hastalığın sahipliğini geri almak için yardım aramama. Üçüncüsü denetimin elden çıkması: diyabeti yönetmekte zorlanma ve o sahipliğin yitmesi. Üçü de tek bir soruyu soruyor: yük kişide ne yapıyor?

Peki bu üçlü distresin ölçtüğünden ayrı bir şey mi? Toplam puanlar bunu söylemiyor; tükenmişlik toplamı ile distres toplamı arasındaki bağ güçlü çıktı. Bitkinlik de ayrı durmuyor, distresin çaresizlik alanıyla bağı neredeyse aynı güçte. Ayrımı taşıyan tek boyut kopma. Kopmanın distres alanlarının çoğuyla bağı zayıf kaldı; en zayıfı düşük şeker alanıyla, hemen ardından yakın çevre alanıyla. Tek istisna tedavi düzeni alanı: kopmanın en güçlü bağı orada, yani uzaklaşılan şey düzenin kendisi. Çökkünlük belirtileriyle de en zayıf bağı aynı boyut gösterdi. “Diyabet distresi nedir, depresyondan nasıl ayrılır?” yazısı aynı soruyu yükün kaynağı için soruyor.

Bu ayrımın kendi sınırı da alanın içinde yazılı. Tip 1 diyabette distres, çökkünlük ve tükenmişlik kavramlarını tarayan bir kapsam derlemesi iki yüzü aşkın çalışma topladı. Bunların yalnız dokuzu tükenmişliği bir sonuç olarak andı. Derleme tükenmişlik için on iki alt kavram saydı ve yarısını yalnız ona ait buldu. Kalanlar paylaşılıyor: çaresizlik, öfke, bunalmışlık, tükenmiş hissetme ve yılgınlık distresin listesinde de geçiyor; destek düzeninden kopma ise her üçünün listesinde.

Görüşmeler aynı üçlüyü başka bir yerden doğruladı. Tip 1 diyabetle yaşayan otuz bir erişkinle telefonla yapılan görüşmelerde en sık anlatılan iki hâl bitkinlik ve kopmaydı; ikisine çoğu kez denetimin elden çıktığı anlar eşlik etti. Çevrenin iki yönlü çalıştığı da geçti: destek düzeni tabloyu hafifletiyor, aynı düzen ağırlaştırıyor da. Katılanlar tükenmişliği distresten ve çökkünlük belirtilerinden ayrı, ama onlara yakın gördü. Bir bölümü sıralamayı da kurdu ve distresi ötekilerin öncesine koydu. Yükün yıllar sonrasındaki bir ihtimale yöneldiği hâl “Komplikasyon korkusu neyi değiştirir?” başlığına ait.

İki köşeyi ayıran şey sorunun kendisi. Distres yükün nereden geldiğini soruyor ve yanıtı alanlara bölüyor. Tükenmişlik ise yükün kişide ne yaptığını soruyor; yanıtı bir davranış yönü, bakımdan uzaklaşma.