Diyabet göze ne yapar?

Retina, gözün arka duvarını kaplayan ince ağ tabakadır; ışığı sinyale çeviren hücreler orada durur. Bu tabakayı bedenin en ince kılcalları besler. Uzun süre yüksek seyreden glukoz o kılcalların duvarını zayıflatır: destek hücreleri kaybolur, taban zarı kalınlaşır. Duvar geçirgen hâle gelince sıvı ve protein retinaya sızar; aynı süreç kılcalların bir bölümünü büsbütün tıkar.

Tıkanan bölge oksijensiz kalır ve retina yardım çağırır; salgılanan büyüme sinyalleri yeni damarlar yaptırır. Sorun şu ki bu yeni damarlar kırılgandır ve kanar; diyabetik retinopatinin ileri evresi budur. Kanama göz içine yayılınca görüntü aniden bulanır ya da yüzen siyah lekeler belirir.

Makula ödemi ayrı bir başlıktır. Makula retinanın tam ortasındaki keskin görme bölgesidir; telefon ekranını, yüzleri ve yazıyı orayla okursunuz. Sızan sıvı burada birikince retina kalınlaşır ve merkez görme donuklaşır. Diyabette görme azalmasının başlıca nedeni budur ve retinopatinin ileri evresini beklemeden ortaya çıkar.

Erken evrenin en yanıltıcı yanı sessizliği. Kılcallar değişmeye başlamışken görme keskinliği tam kalır; okumak da araba kullanmak da bozulmaz. Retinopati bu yüzden şikâyetle değil bakışla saptanıyor. Göz dibi muayenesinde damlayla göz bebeği büyütülüyor, ardından hekim retinaya özel bir ışıkla ya da retina kamerasıyla bakıyor. Aradığı şey damarların kendisi: kılcallardaki minik balonlaşmalar, noktasal kanamalar, sızıntının bıraktığı sarımsı lekeler. Amerikan Diyabet Birliği’nin bakım standartları bu muayeneyi belirti aranmadan gündeme alıyor; başlangıcın diyabet tipine göre neden kaydığını tarama yazısı ele alıyor.

Göz kendini duyurmaya başladığında fark edilenler ise şunlar:

• Görmenin tam ortasında donukluk; düz çizgilerin dalgalı ya da kırık görünmesi
• Ansızın beliren yüzen lekeler, kıl gibi gölgeler, kırmızımsı bir puslanma
• Görme alanının bir köşesine inen perde ya da sabit gölge
• Gece araba farlarının çevresinde artan parlama, karanlığa uyumun zorlaşması
• Tek göz kapatılınca fark edilen, diğerinde olmayan bulanıklık

Bu işaretlerin çoğu günler içinde yerleşir. Ansızın gelen perde, birdenbire çoğalan lekeler ya da tek gözde hızla düşen görme ise ayrı durur. Göz içi kanaması ile retina ayrılması saatler ölçeğinde ilerler ve acil göz değerlendirmesi gerektirir. Aciliyeti belirleyen şey belirtinin şiddeti değil, ansızın gelmesidir.

Görme iyiyken de göz taraması gerekir mi?

Evet, ve nedeni tam da bu: erken retinopati görmeyi etkilemez. Kılcal değişiklikler yalnız retinaya bakılınca ortaya çıkar; kişi o sırada hiçbir şey hissetmez.

Bulanık görme her zaman retinopati midir?

Hayır, geçici bir tür de var. Glukoz hızla değişince göz merceğinin su dengesi bozulur, kırıcılığı kayar ve görüntü net gelmez. Glukoz oturduktan sonra mercek eski hâline döner; bu toparlanma haftalar sürer, o yüzden bu dönemde ölçülen gözlük numarası oturmuş sayılmaz. Retinaya bağlı bulanıklık ise merkezde donukluk, çarpıklık ya da yüzen lekelerle birlikte gelir.

Şeker düzelirse retinopati geriye döner mi?

Erken evredeki değişikliklerin bir bölümü duraklar, hatta geriler. İleri evrede oluşan yeni damarlar ve makuladaki hasar kendiliğinden geri gitmez; tedavi orada görmeyi korumaya yönelir.

Retinopatinin zaman ölçeği yıllarla sayılır ve erken evre hiçbir iz bırakmaz. Bu yüzden gözle ilgili en değerli bilgi, gözün nasıl gördüğü değil arkasının nasıl göründüğüdür.