Şeker hangi organlara dokunur?

Kan her organa damar yoluyla gider ve damarın iç yüzünü endotel denen ince bir hücre tabakası kaplar. Uzun süre yüksek seyreden glukoz önce bu tabakayı yıpratır: iltihap süreçleri hızlanır, oksidatif yük artar, damarın gevşeme yeteneği azalır. Hasar çoğu organda buradan başlar. Sinirler ayrı durur; onlar hem besleyen kılcaldan hem doğrudan metabolik yükten etkilenir. Hangi organın sıraya gireceğini o damarın bedende nereyi beslediği belirler.

Damar ağı tek boyda değil ve yıpranma iki ayrı ölçekte, iki ayrı mekanizmayla birikiyor. Kılcal damarlarda taban zarı kalınlaşır, kılcallar tıkanır ve tek tek kaybolur; besledikleri dokuya giden kan azalır. Bu ölçek gözün ağ tabakasını, böbreğin süzme birimlerini ve sinirleri besleyen damarları ilgilendirir. Büyük atardamarlarda tablo başkadır: duvarda yağlı plak birikir, damar daralır, pıhtı eğilimi artar. Kalp, beyin ve bacak atardamarları bu taraftadır. Plağın nasıl kurulduğu ve asıl kırılmanın neden yırtılma anında geldiği kalp damar yazısının konusu.

Zamanlama da ayrı. Kılcal taraf glukozla en sıkı bağlantılı olandır; ortalama şeker ile buradaki risk arasındaki bağ, ölçülenlerin en güçlüsüdür. Büyük damar tarafında glukoz tek belirleyici değil, tansiyon ve kan yağları en az onun kadar ağırlık taşır. Tip iki diyabette büyük damar yıpranması sıklıkla adı konmadan önce başlamıştır; şeker sınırda seyrederken bile kalp damar riski çoktan yükselmiştir. Biri sessizce toplanır, diğeri kendini tek bir olayla duyurur.

Sessizlik bu haritanın en zor yanı. Kılcal hasar başlarken ne ağrı verir ne görmeyi bozar; kişi kendini iyi hissederken damarlar değişmeye başlamıştır. Erken dönem bu yüzden duyguyla değil bakışla saptanıyor: gözün arkasına bakılıyor, idrarda albümin aranıyor, ayakta duyu sınanıyor. Büyük damar tarafında ilk iz sıklıkla bir zorlanma anında çıkar. Merdiven çıkarken gelen göğüs sıkışması, yürürken baldırda başlayıp durunca geçen ağrı, bir ayağın diğerinden belirgin soğuk kalması.

Bütün organlar aynı anda mı etkilenir?

Hayır, iki ölçek ayrı saatlerle işliyor. Bir kişide göz tutulumu belirginken böbreğin süzme gücü olduğu gibi durabilir. Aynı kişide büyük damar tarafı hiç ses vermeden ilerleyebilir.

Hasarın birikmesi ne kadar sürer?

Tek bir takvim yok. Süre kadar tansiyon, kan yağları ve sigara da ağırlık taşır. Tip iki diyabet uzun süre sessiz kaldığı için, tanı konduğunda göz ya da böbrek tutulumu bir bölüm kişide çoktan başlamıştır.

Beyin de bu haritada mı?

Evet, büyük damar tarafında. Beyni besleyen atardamarlarda da aynı plak süreci işliyor; inme riskinin artması buradan geliyor. İnme kendini yavaş yavaş değil ansızın duyurur: yüzün bir yanının düşmesi, bir kolda beliren güçsüzlük, konuşmanın bozulması, bir gözün görüşünün gitmesi. Bu tablo dakikalarla ölçülür ve acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

Harita burada bitiyor, yolun kendisi bitmiyor. Her organın kendi işaretleri, kendi bakma yöntemi ve kendi zaman ölçeği var; bunları ayrı yazılar tek tek açıyor. Ortak nokta şu: göz, böbrek, sinir, kalp ve bacak birbirinden uzak organlar gibi görünse de aynı damar hikâyesinin farklı adresleridir.