Diyabet şikâyet çıkmadan nasıl yakalanır?

Hiçbir şeyin hissedilmediği hâl, anlatması en zor tablodur. Ağrı yok, susama yok, kilo kaybı yok; sabah da akşam da her şey her zamanki gibi geçer. Kan şekeri yükselmeye başladığında beden bir uyarı üretmez. Ürettiği tek şey sessizliktir; o sessizliğin ne kadar sürdüğü ancak geriye dönülerek kestiriliyor.

Bu sürenin doğrudan bir ölçüsü yok; başlangıç günü hiçbir kayıtta yazmıyor. Bir çalışma dolaylı bir yol kullandı. İki ayrı toplulukta küçük damarlardaki bir bulgunun sıklığı, tanıdan sonra geçen süreye göre çizildi ve çizgi geriye uzatıldı. Bulgunun sıfıra indiği nokta, tanı gününden yıllarca önceye düştü.

Taramanın mantığı bu boşluktan çıkıyor. Şikâyet üretmeyen bir tablo ölçüye geliyorsa, ölçümün şikâyetten önce sıraya girdiği bir aralık var demektir. Bir kılavuzun ölçütlerinde bu aralıkta kimin öne alındığı etkenlerin ağırlığıyla tarif ediliyor: fazla kilo, yanına eklenen bir aile geçmişi, gebelikte diyabet öyküsü, daha önce sınırda çıkmış bir sonuç. Yaş eşiği ve tekrar aralığı ise aynı kılavuzun kendi kurduğu tercihler; arkalarındaki gerekçe sessiz dönemin kendisi.

Son satırın arkasında tek bir çalışma var. Riski yüksek erişkinlerin bulunduğu geniş bir birinci basamak ağında hekimlik birimleri kura ile ayrıldı: bir bölümünde tarama yapıldı, bir bölümünde yapılmadı. Baştan seçilen sonuç değişkeni ölüm oranıydı. On yıla yakın izlemin sonunda gruplar arasında fark çıkmadı; genel ölümde de, kalp damar nedenli olanda da, diyabete bağlananda da.

Bu sonucu okumanın iki yolu var ve biri yanlış. Çalışma, riski yüksek erişkinlerin toplu taranmasının on yıllık ölüm oranını değiştirmediğini ölçtü. Taranan kalabalığın büyük bölümünde zaten diyabet yoktu; oran o kalabalığın tamamı üzerinden hesaplandı ve tanı alanların sayısı havuzun içinde küçük kaldı. Çalışmanın kendi yorumunda kazanç, hastalığı bulunabilen kişilerle sınırlı görülüyor.

Bu adımdan sonrasını “Diyabet hangi tahlillerle teşhis edilir?” yazısı alıyor. Sessizlik bozulduğunda ortaya çıkan işaretleri ise “Diyabetin ilk belirtileri nelerdir?” yazısı sıralıyor. Prediyabet de aynı sessiz bandın içinde kalıyor: tanı eşiğine varmamış, ama olağan aralığın üstüne çıkmış bir sonuç.

Geriye iki cümle kalıyor ve ikisi de aynı kayıttan çıkıyor. Riski yüksek erişkinleri toplu biçimde taramak, on yıllık ölüm oranını kayıtlarda oynatmadı. Şikâyeti olmayan birinde diyabetin ancak ölçümle görüldüğü ise o kayıtta hiç sınanmadı.