Stres kan şekerini yükseltir mi?

Stres anında şekeri yükselten birkaç hormon birden devreye girer. Adrenalin saniyeler içinde çalışır, karaciğerdeki depoyu çözer ve hazır şekeri kana verir. Kortizol daha yavaş başlar, daha uzun sürer ve asıl işi başkadır: karaciğeri yeni şeker üretmeye iter, ayrıca adrenalinin ve glukagonun elini güçlendirir. Her ikisi de kasın ve yağ dokusunun şeker almasını zorlaştırır, yani kanda daha çok şeker kalır. Kortizol insülin salgısına da karışır; kısa sürede artırır, uzun sürerse baskılar.

Bu düzenek bir arıza değil, tasarım. Tehdit karşısında kaslara hızlı yakıt gerekir, beden de yakıtı önceden hazırlar. Sorun, düzeneğin tehdidin cinsini ayırt etmemesi. Kaçılacak fiziksel bir tehlike ile sonucu beklenen bir görüşmenin gerginliği, bedende aynı hormon zincirini kurar ve aynı yakıt hazırlığını başlatır. Sağlam bir insülin yanıtı bu itişi karşılar ve artış sınırlı kalır; yanıt yetersizse aynı itiş ölçümde çıplak görünür. Ani stresin ölçümleri bozduğu iyi belgelenmiş durumda. Uzayıp giden stres için tablo daha bulanık: orada etki doğrudan hormon yolundan çok uyku, iştah ve hareket düzeni üzerinden dolaylı ilerliyor.

Stres yalnız duygusal olmaz. Ateşli bir enfeksiyon, kırık bir kemik, ameliyat, dinmeyen bir ağrı, ağır bir yanık — hepsi aynı hormonal yoldan geçer. Yoğun bakımda, diyabeti olmayan kişilerde bile şekerin yükselmesi bu yüzden bilinen bir tablo. Fiziksel yükün büyüklüğü arttıkça yükselme de belirginleşir. Hastalık günlerinde asıl şaşırtan da budur: iştah kapanmıştır, tabak yarım kalmıştır, sayı yine de yukarı gider. Çünkü hastalık, yemek gelmese bile karaciğeri çalıştırmayı sürdürür.

Bu yüzden tek bir ölçüme bakarak hüküm vermek zordur, çünkü sayı o günün taşıdığı yükten ayrı okunamaz. Ani bir gerginlikte yükselen değer tetikleyici geçince kendiliğinden geriler, hastalıkta yükselen şeker de çoğu kez iyileşmeyle birlikte eski seyrine döner. Yükselmenin bir adı olması, onu rastgele bir aksaklık olmaktan çıkarır.