Uyarı belirtisi neden hiç gelmez?

Bildirilen belirti ile gözlenen işaret ayrı şeylerdir ve bu ayrım her yaşta durur. Uyarının dışarıya ulaşması iki şeye bağlı kalıyor: bedenin uyarıyı üretmesine, kişinin de onu sözle, yüzle ya da davranışla bildirebilmesine. Üretim tarafının zayıflaması bilinen bir tablo; alarmın neden köreldiğini ve belirtinin ölçümle nasıl eşleştiğini şeker düşmesinin nasıl anlaşıldığını anlatan yazı kuruyor. Uyku da o tarafa ait: uyurken karşı-düzenleyici hormon yanıtı daha da zayıflar, uyuyan kişide eksilen iletim değil sinyalin kendisidir.

Bildirim tarafı bazı durumlarda hiç işlemez. Okul öncesi çağdaki bir çocukta düşüş huysuzlanma, ağlama, inatlaşma ya da birden susma biçiminde çıkar; bu çağda gözlenen işaret öne geçer, çünkü çocuğun bildirebileceği bir belirti dağarcığı henüz kurulmamıştır. Bilişi yavaşlamış, bakımını başkasıyla birlikte yürüten bir erişkinde düşüşün varlığı yanındaki kişiye sorularak değerlendiriliyor. İkisinin ortak yanı şu: belirti doğuyor, belirtiyi sözcüğe çeviren adım yok.

Burada bilgi ikinci elden gelir ve gecikmeli ulaşır. Çocukların anlattığı ile ebeveynin gördüğü çoğu noktada örtüşür; yine de ebeveyn davranış değişikliğini ayrı bir küme olarak sayarken çocuk kendi belirtilerini o inceliğe ayırmaz. Odadaki kişi bir cümle duymaz, bir sahne görür: elden kayan bardak, yarıda bırakılan oyun, sorulan soruya geç gelen cevap. Sahne yorum ister, yorum da gecikir. O sahnenin yorgunluğa, açlığa ya da günün ruh hâline yazılması kolay.

Ölçülen tek bir şey var: farkındalığın bozulması. Altı yaşın altındaki çocuklarda bakım verenlerin yarıdan fazlası düşüşün fark edilmediğini bildirmiş ve o grupta ağır düşüş sıklığı daha yüksek çıkmış. Çocuk ve ergenlerde körelmiş farkındalık oranı ISPAD derlemesinde üçte birden beşte bire inmiş görünüyor. Kayıtlar iki kökeni birbirinden ayırmıyor; bu sayılar, kendi hâlini bildiremeyen kişinin ne kadar sık olduğunu söylemez.

İki köken bir kişide üst üste de biner. Yıllardır insülin kullanan ve yaşlanan birinde uyarı dalgası zaten kısalmıştır; bilişte bir yavaşlama eklenince değerlendirme büsbütün yanındaki kişiye kayar. Küçük bir çocukta sıra terstir: dağarcık kurulmadan sık düşüşler alarmı zayıflatır. Üst üste binme, gözlemin neden tek bir işarete bağlanamadığını açıklıyor.

Sahneyi yorumdan çıkaran şey ölçüm. Kişinin kendi başına toparlanamadığı durumun karşılığı ise şeker düşünce ne yapılır ve glukagon yazılarında. Geriye kaydın kendisi kalıyor ve o kayıt bölünmüş durumda: günün bir bölümünü bir el tutar, kalanını başka bir el. İki defterde de benzer cinsten satırlar var: oyunu yarıda bıraktı, sofradan kalktı, akşam erken uyudu. Satırın altında hangi kökenin durduğu deftere geçmiyor.