داروها در روزهای بیماری چه می‌شوند؟

عفونتی که با تب می‌آید بدن را به هشدار می‌اندازد و هورمون‌های تنظیم‌کنندهٔ مقابل مانند کورتیزول و آدرنالین و گلوکاگون را بالا می‌راند. این هورمون‌ها پاسخی را که بافت‌ها به انسولین می‌دهند کند می‌کنند و ساخت شکر کبد را تند می‌کنند. یعنی بیمار بودن حتی بی‌آنکه چیزی خورده شود قند خون را بالا می‌برد. نیروی دیگری هم هست که در برابر این کار می‌کند. استفراغ و اسهال هم خوراک و هم مایع را می‌برند و تصویر را به سوی وارونه می‌کشند.

شکننده‌ترین نقطه بی‌آب ماندن است. مایع که کم شود جریان خونی که به کلیه می‌رود پایین می‌آید و کلیه سرعت پاک کردن مادّه از خون را کند می‌کند. داروهایی که تا اندازهٔ زیادی از راه کلیه از بدن بیرون می‌روند مستقیم از این کند شدن اثر می‌گیرند. متفورمین شناخته‌ترین نمونهٔ این است: مادّه‌ای که در حال عادی بی‌دردسر بیرون می‌رود، راه بیرون رفتن که تنگ شود در خون انباشته می‌شود و تعادل اسید لاکتیک را به زور می‌اندازد.

مهارکننده‌های اس‌جی‌ال‌تی-۲ راهی جدا را دنبال می‌کنند. این خانواده چون شکر را با ادرار بیرون می‌فرستد از دست رفتن مایع را از پیش بالا می‌برد؛ بر از دست رفتنی که بیماری می‌آورد روی هم می‌نشیند. اثر دومی هم دارد. تعادل میان انسولین و گلوکاگون را می‌لغزاند، بدن به‌عنوان سوخت به سوی چربی می‌رود و ساخت کتون تند می‌شود. تصویر اسیدی که بیرون می‌آید حتی وقتی اندازه بالا به نظر نمی‌رسد پیش می‌آید؛ نامش در نوشتارهای پژوهشی «کتواسیدوز با قند طبیعی» است.

هر دو تصویر کمیاب دیده می‌شوند. کمیاب بودن معنای بی‌اهمیت بودن نمی‌دهد، به‌ویژه وقتی شرایط روی هم بنشینند. سبب شکنندگی از خانواده‌ای به خانوادهٔ دیگر جابه‌جا می‌شود؛ نقطهٔ سست هر خانواده جای دیگری است.

• متفورمین: راه بیرون رفتنش کمابیش یکسره از کلیه می‌گذرد، و از دست رفتن مایع نخستین چیزی است که این راه را تنگ می‌کند.
• مهارکنندهٔ اس‌جی‌ال‌تی-۲: از دست رفتن مایع را ژرف‌تر می‌کند و ساخت کتون را آسان می‌کند.
• سولفونیل‌اوره: برانگیختن پانکراس را دنبال می‌کند، و خوراک که نرود احتمال شکر پایین بزرگ می‌شود.
• آگونیست جی‌ال‌پی-۱: خالی شدن معده را کند می‌کند، تهوع و بی‌اشتهایی را ژرف‌تر می‌کند.
• برخی داروهای فشار و ادرارآورها: از دست رفتن مایع و بار کلیه را به یک سو می‌رانند.
• انسولین: در این فهرست وارونه می‌ایستد، نیاز به آن از میان نمی‌رود.

انسولین در این فهرست به‌راستی جای دیگری می‌ایستد. نیازی که بدن هنگام عفونت به انسولین دارد کم نمی‌شود؛ بیشتر وقت‌ها بزرگ می‌شود. اینکه انسولین چون بشقاب خالی مانده یکسره از مدار بیرون برود، بر روی مشکل نخست دری دوم باز می‌کند: بدن به سوزاندن چربی می‌رود و کتون‌ها انباشته می‌شوند. یعنی نتوانستن خوردن نیاز به انسولین را خودبه‌خود صفر نمی‌کند.

جمع همهٔ این‌ها این است. اینکه در روز بیماری چه می‌شود به خانوادهٔ دارویی، به حال کلیه، به اینکه خوراک در معده می‌ماند یا نه و به اینکه بیماری چند روز می‌کشد بسته است. یک جملهٔ همگانی نمی‌تواند این چهار متغیر را با هم برآورد. برای همین قاعده‌های روز بیماری برنامه‌ای آماده‌اند که فرد در تندرستی همراه با تیم درمان برپا می‌کند. تب که بالا برود و خواب که بریده شود ساختن تصمیمی تازه سخت است. متنی که از پیش نوشته شده تصمیم را به روزی تندرست می‌برد. برخی آن کاغذ را در کشوی پاتختی، کنار دماسنج نگه می‌دارند.