Co mierzy cukier na czczo, a co po posiłku?

Liczbę, którą mierzysz rano jako pierwszą, tworzy nocna wątroba. Wątroba przez noc oddaje glukozę do krwi; insulina bazowa hamuje to oddawanie. Poranna liczba pokazuje równowagę między tym hamulcem a gazem. Taka jest też definicja pomiaru na czczo: noc, w czasie której przez wiele godzin nie weszła żadna kaloria. Woda tego okna nie psuje, kawa z mlekiem psuje.

Pomiar po posiłku zadaje zupełnie inne pytanie. Gdy chleb albo ryż przechodzi z żołądka do jelita, glukoza szybko wchodzi do krwi; trzustka odpowiada wczesną falą insuliny, a mięśnie ciągną nadchodzącą glukozę do środka. Ten sam talerz zjedzony szybko opróżnia żołądek prędko i ładunek wsiada na krew stromo; zjedzony wolno rozkłada krzywą szerzej. Liczbę po posiłku wyznacza głównie odruch mięśnia; wchodzi w to też tempo opróżniania żołądka i hormony jelitowe.

Każdy pomiar łapie inną usterkę. Praca Kanat i wsp. z 2012 roku podzieliła 172 osoby z przedziału przedcukrzycowego na trzy grupy. Po poprawce na insulinooporność u osób z granicznie wysoką wartością na czczo wczesna fala insuliny była słaba; fala późna nie spadła, a nawet urosła. U osób z granicznie wysoką wartością po posiłku słaba była także fala późna. Przegląd w czasopiśmie Diabetologia rysuje tę samą różnicę z innej strony: wysokość na czczo wskazuje głównie na głuchotę wątroby na insulinę, a wysokość po posiłku na głuchotę mięśnia. Nowa praca w tym samym piśmie dodaje, że przy wysokości na czczo swój udział ma też układ glukagonu.

Dlatego rozbieżność liczb nie jest wyjątkiem od reguły. W małej serii klinicznej z Kuwejtu, liczącej 43 osoby, u trzech czwartych rozpoznanych kryterium po obciążeniu wartość na czczo została poniżej granicy rozpoznania. Ta sama osoba, ten sam poranek, inna odpowiedź. Autorzy tamtej pracy proponowali patrzeć na oba kryteria razem; w dzisiejszej praktyce każde z kryteriów samo wystarcza do rozpoznania.

Właściwie pytanie o to, które jest ważniejsze, jest źle postawione.

Co jest ważniejsze: cukier na czczo czy po posiłku?

Mierzą różne narządy, więc jeden nie zastępuje drugiego. Poranna liczba opowiada o nocnej pracy wątroby; liczba po posiłku o odruchu mięśnia. Wybrać jedną znaczy nigdy nie zadać drugiego pytania.

Co dokładnie znaczy na czczo?

Nieprzyjmowanie kalorii przez wiele godzin wcześniej. W chwili, gdy do kawy trafia mleko albo cukier, to okno się zamyka. Czysta woda trzyma je otwarte.

Kiedy rusza licznik przy pomiarze po posiłku?

Rusza przy pierwszym kęsie, nie wtedy, gdy odkładasz widelec. W testach rozpoznania licznik też idzie od chwili przyjęcia ładunku, a odczyt robi się w drugiej godzinie.

Czy gdy jedna wychodzi dobrze, a druga źle, to błąd pomiaru?

Najczęściej nie. Prace porównujące pomiary laboratoryjne pokazują, że oba kryteria zaznaczają inne osoby. Jeśli mierzysz w domu, sprawdzenie sprzętu i pasków to i tak pierwszy krok.