Có thể phòng ngừa biến chứng không?

Cần đưa ra một câu trả lời thành thật cho câu hỏi này. Biến chứng không phải một số phận. Nó là một đường cong mà độ dốc chưa rõ từ đầu. Đường cong ấy dựng lên dốc tới đâu thì không phụ thuộc một thứ duy nhất; nhưng đứng đầu trong những thứ nó phụ thuộc là diễn tiến của glucose máu qua nhiều năm. Bằng chứng cho điều này không tới từ một nghiên cứu, mà từ hai lần theo dõi dài độc lập với nhau.

Nghiên cứu lớn tiến hành ở tiểu đường tuýp 1 đã chia người tham gia thành hai nhánh, và sau khi kết thúc thì vẫn theo dõi tiếp nhiều năm. Khi nghiên cứu khép lại, giá trị trung bình của hai nhánh xích lại gần nhau, nghĩa là trên giấy thì khoảng chênh đã tan. Điều người ta chờ là các kết cục cũng sẽ san bằng. Chuyện xảy ra lại ngược lại. Khoảng chênh ở phía mắt, thận và thần kinh không khép lại, mà còn tiếp tục mở ra thêm một thời gian (Lachin và cộng sự, 2021).

Ở tiểu đường tuýp 2 người ta cũng thấy điều tương tự. Sau khi việc theo dõi chặt kết thúc thì khoảng chênh về glucose giữa các nhóm biến mất ngay trong năm đầu; nhưng ưu thế ở phía mạch nhỏ thì kéo dài suốt mười năm. Còn khoảng chênh ở phía nhồi máu cơ tim và tử vong thì càng theo dõi lâu càng rõ. Trong y văn, bức tranh này gọi là tác dụng thừa kế.

Đường cong còn một đặc tính nữa. Trong lúc dồn lại thì chẳng cảm thấy gì cả. Mắt, thận và thần kinh đều im lặng ở giai đoạn sớm. Sự im lặng ấy đo bằng năm chứ không bằng ngày; chỗ đứng của đường cong thì không phải cơn đau mà là các phép đo và lần khám đều đặn cho thấy. Những lần khám nào làm hiện ra quãng im lặng ấy thì nằm ở bài về tầm soát.

Vậy cơ thể nhớ điều đó bằng cách nào? Có hai lời giải thích nổi lên. Thứ nhất, ở những mô sống lâu (trong collagen của thành mạch, trong các cấu trúc mảnh của mắt và của thận), glucose gắn vào protein một cách bền vững; những mối gắn ấy nằm nguyên chỗ suốt nhiều năm. Thứ hai, trong cách tế bào đọc các gen thì hình thành những dấu rất lâu không xóa đi.

Cũng không nên thổi phồng niềm hy vọng ở đây. Bản thân tác dụng không kéo dài mãi mãi; sau một cửa sổ chừng mười năm thì nó tắt, và cái còn lại là phần đã dồn. Cùng cơ chế ấy cũng chạy theo chiều ngược lại, nghĩa là một quãng trôi qua ở mức cao sẽ để lại dấu của chính nó. Cái dấu ấy cũng lặng; nó không gây đau, và nó hiện ra trong bản ghi trải trên nhiều năm. Đọc điều này như một thước đo cho cái giá của sự trì hoãn thì đúng hơn là đọc nó như một lời buộc tội.

Một cái cây trồng sớm trong vườn kể bức tranh này rất khéo. Bóng của nó ngày ấy không thấy được, mà hiện ra sau nhiều năm. Cái cây trồng muộn cũng cho bóng; nó chỉ không mang trả lại những mùa hè ở giữa. Còn khoảng chênh thật trước ngôi nhà thì không phải ngày trồng, mà là việc chăm sóc tiếp tục không đứt đoạn.

Nghĩa là câu hỏi không khép lại bằng có hay không. Không phải mọi biến chứng đều được chặn trong mọi hoàn cảnh; còn việc chúng tới muộn hơn và nhẹ hơn thì là một kết quả đã đo. Hơn nữa, những năm đã giành được thì về sau không bị lấy lại.