Kan şekeri neden düşer?

Diyabette yaşanan düşüşlerin neredeyse tamamı tedavinin kendisinden çıkıyor. Bedende bir terazi var: bir yanda kan şekerini indiren etki, öbür yanda onu yukarıda tutan kaynaklar. İndiren taraf insülin ve pankreası uyaran ilaçlar; sülfonilüre ile glinid bu gruba giriyor. Yukarıda tutan taraf ise yenen yemek, karaciğerin deposu ve düşüşü fark edince devreye giren hormonlar. Düşüş, terazinin beklenmedik biçimde eğilmesi. Etkisi uzun süren bir ilaçta bu eğilme, ilacın alındığı saate değil ilerleyen saatlere denk gelebiliyor.

Terazi eğildiğinde beden bunu belli ediyor, hangi işaretlerle belli ettiği ise ayrı bir yazının konusu; “şeker düşmesi nasıl anlaşılır” orayı baştan sona anlatıyor. Buradaki soru işaretin kendisi değil, terazinin neden eğildiği. Nedenleri tanımak, işaret belirdiğinde güne geriye dönüp bakmayı kolaylaştırıyor.

Terazi en sık öğün tarafından bozuluyor. Yemek gecikince ya da bütünüyle atlanınca, ilacın beklediği yük gelmiyor ve düşürücü etki karşılıksız çalışıyor. Hareket de aynı terazinin öbür ucuna basıyor. Alışılmadık bir gün — merdivenlerle taşınan market poşetleri, uzayan bir bahçe işi — kasların glukoz çekişini artırıyor. Bu etki hareket biter bitmez sönmüyor; kaslar deposunu yenilerken ve insüline duyarlılık yüksek kalırken saatler boyunca sürebiliyor.

Böbrek tarafı daha az biliniyor ama ağırlığı büyük. Kandaki insülinin temizlenmesini ağırlıklı olarak böbrek üstleniyor; süzme hızı düşünce aynı miktar bedende daha uzun kalıyor. Böbrekten atılan ilaçlar için de durum aynı. Buna böbreğin kendi glukoz üretiminin azalması ve iştah zayıflayınca depoların incelmesi ekleniyor. İleri yaşta bu etkenler daha sık üst üste biniyor. Kişi bu değişimi hissetmiyor; böbreğin süzme gücünü kan ve idrar tahlili gösteriyor, tahlildeki gidiş değişince düşüş riski de değişiyor.

Kilo vermek ya da gidişin düzelmesi sessiz bir neden; beden aynı insüline daha güçlü yanıt verirken eski düzen sürerse terazi kayıyor. Bu kayma haftalarca fark edilmeden sürebiliyor. Ortada yeni bir olay yok, değişen şey ihtiyacın kendisi.

Bu nedenlerin ortak yanı, çoğunun tek başına yetmemesi. Düşüş, birkaç etkenin aynı güne denk gelmesiyle çıkıyor: geciken bir öğün ile uzun bir yürüyüş, ya da yorucu bir gün ile akşam içilen bir kadeh. Bu yüzden düşüşün yaşandığı günü geriye doğru okumak işe yarıyor. Öğünün saati, hareketin süresi ve ilacın alındığı an yan yana konunca neden görünür oluyor. Bu kayıt, düzende neyin değişeceğine bakan diyabet ekibi için de en somut veri.