Glukagon nedir, ne zaman gerekir?

Vücudun düşüşe karşı kendi hormonu var ve adı glukagon. Kan şekeri inmeye başlayınca pankreasın alfa hücreleri glukagon salgılar; hormon karaciğere gider ve orada depolanmış glikojeni glukoza çevirtir. Karaciğer bununla kalmaz, sıfırdan yeni glukoz üretimine de girişir. İnsülin şekeri hücrelere yerleştiren hormonsa, glukagon onu depodan çıkarıp dolaşıma veren hormondur.

İlaç biçimindeki glukagon, bedenin kendi yaptığı işi dışarıdan tekrarlar. Gereken durum dar ve nettir: kişi uyandırılamıyor, sorulara yanıt veremiyor ya da yutamıyor. Böyle bir anda ağza konan şeker iş görmez; yutma refleksi çalışmadığı için soluk borusuna kaçma riski doğar. Glukagon yutmaya ihtiyaç duymaz, çünkü mideden değil kas ile deri altından ya da burun içindeki ince zardan emilir.

Bugün iki biçimi yaygın. Biri iğne yoluyla gidiyor. Eskiden kutunun içinde toz ve sıvı ayrı dururdu, uygulayan kişinin ikisini karıştırması gerekirdi; telaş içinde bu adım sık aksardı. Hazır kalemler ve önceden doldurulmuş şırıngalar o karıştırma adımını büsbütün ortadan kaldırdı. Öbürü buruna sıkılan toz; kişinin nefes almasına gerek yok, toz burun zarından kendiliğinden geçiyor. ADA’nın bakım standartları kullanım kolaylığı yüzünden hazır biçimleri öne alıyor.

Asıl mesele kimin bileceği. Ağır bir düşüşün tanımı zaten şu: kişi kendi başına toparlanamıyor, başkasının eli gerekiyor. Bu yüzden ADA, insülin kullanan ya da düşüş riski yüksek olan herkese glukagon yazılmasını, yakınındakilere de kutunun yerinin ve kullanımının öğretilmesini söylüyor. Ev halkı, oda arkadaşı, iş yerindeki masa komşusu, okuldaki görevli, yolculukta yanındaki kişi. Çantada duran kutuyu kimse tanımıyorsa o kutu orada yokmuş gibidir.

Glukagonun ilk sınırı deponun kendisidir. Karaciğerde glikojen azaldığında etki zayıflar; uzun açlık, alkol ve karaciğer hastalığı bu durumu getirir. Peki depo yetersiz kalmışsa bunu ne gösterir? Beklenen şey, uygulamadan sonraki on beş dakika içinde gözlerin açılması, sesin geri gelmesi, bakışın toparlanması. Bu olmuyorsa tablo glukagonla kapanmamış demektir; kaynaklar burayı tıbbi yardımın gecikmeden istendiği an olarak tarif ediyor.

İkinci sınır süredir. Kan şekeri bir aralık yükselir, sonra yeniden inmeye başlar. Kişi toparladıktan sonra terlemenin, titremenin ve dalgınlığın geri dönmesi bunun işaretidir. Kaynaklar bunun için, kişi yutabilir hâle gelince karbonhidrata dönmesinden söz ediyor. Bulantı ve kusma sık görülen yan etki; eğitim malzemeleri bu yüzden kişiyi yan yatırmayı anlatıyor.

Glukagonu kişinin kendisi kullanabilir mi?

Hafif bir düşüşte gerek yok; ağır bir düşüşte ise kişi zaten kendi başına iş yapamıyor. Tanımı bu. O yüzden asıl mesele, yanındakilerin kutuyu tanıması.

İğnesiz biçimi var mı?

Evet, buruna sıkılan toz biçimi var. Toz, nefes almaya gerek kalmadan burun içindeki nemli zardan emiliyor. Kaynaklar bu biçimi, eğitimsiz birinin daha kolay uygulayabilmesiyle açıklıyor.

Glukagon her düşüşte işe yarar mı?

Etkisi karaciğerdeki depoya bağlı. Uzun süren açlıkta ve alkolün ardından depo azalır, alınan yanıt da zayıf kalır. Bunu ölçen bir şey yok; gösterge kişinin kendisi. Uyanmıyorsa yanıt gelmemiş, iş glukagonla bitmemiş demektir.