HbA1c ve ortalamalar

Kanınızdaki her alyuvarın içi hemoglobinle dolu. Şeker yükselince glukozun bir kısmı bu proteine yapışır ve orada kalır; hücre bu bağı geri alamaz. Her alyuvar böylece kendi defterini tutar; laboratuvar tek bir hücreyi değil, o an dolaşımdaki bütün hücrelerin ortak defterini okur.

Her alyuvar dolaşımda birkaç ay kalır, sonra yerini yenisine bırakır. Kanınızda her yaştan hücre var: dün kemik iliğinden çıkanı da, aylar öncesinden kalanı da. Dünya Sağlık Örgütü raporu testi bu yüzden önceki sekiz ila on iki haftanın ortalama plazma glukozu diye tanımlar. Üç aylık şeker adı buradan geliyor.

Pencerenin her günü eşit ağırlık taşımaz. Tahara ve Shima’nın kinetik ölçümünde HbA1c, geriye yüz güne uzanan ağırlıklı bir ortalama çıktı; yakın haftalar uzak haftalardan ağır basar. Uzak haftalar yine de sonucun içinde durur; pencere kapanmaz, kayar.

Sayıyı kaydıran her şey şeker değil. Test hemoglobini ve alyuvarı okur; kanı ilgilendiren durumlar da sonuca karışır. Dünya Sağlık Örgütü bunları raporunun ayrı bir ekinde sıralıyor:

• Alyuvar ömrünü kısaltan durumlar — hemoglobin varyantları, dalak büyümesi, kimi ilaçlar — sonucu aşağı çeker.
• Demir ya da B12 eksikliği kan yapımını yavaşlatır, sonucu yukarı çeker.
• Dalağın alınması hücrelerin dolaşımda kalma süresini uzatır; sonuç yukarı gider.
• Genetik hemoglobin varyantları, laboratuvarın yöntemine göre sonucu farklı yöne kaydırır.

Ömrün kendisi de herkeste aynı değil. Cohen ve arkadaşlarının ölçümünde, kan sayımı normal kişilerde alyuvarların ortalama yaşı kırk ile altmış gün arasında dağıldı. Şekeri aynı giden kişiler, sırf hücreleri farklı hızda yenilendiği için farklı sonuç alır; sayıyı belirleyen, kalabalığın ortalama yaşıdır.

Sonuç günü yaklaşınca toparlanırdım: randevudan önceki haftalarda çayı şekersiz içer, ekmeği azaltır, akşamları yürürdüm. Sayı yine yüksek gelince laboratuvarı suçladım. Yanlış olan laboratuvar değildi: pencerenin adını duymuştum ama uzunluğunu hiç düşünmemiştim.

HbA1c nasıl okunur, kısaltma neyin adı?

Harfler tek tek söylenir: he-be-a-bir-ce. Hb hemoglobinin kısaltması; A1c ise laboratuvarda ayrılan hemoglobin alt kesirlerinden birinin adı. Yalnızca A1c yazan sonuç da aynı testi anlatır.

HbA1c ne kadar sürede düşer?

Yavaş. Tahara ve Shima’nın ölçümünde düşüşün yarısı için geçen süre bir ayı aştı. Haftalık aralıklarla tekrarlamak bu yüzden aynı pencereyi yeniden gösterir.

Parmak ucu ortalamam neden HbA1c ile örtüşmüyor?

İkisi aynı sıklıkta saymıyor. Parmak ucu ortalamanız yalnız ölçtüğünüz anları toplar; uyuduğunuz saatler ve atladığınız öğünler dışarıda kalır. Nathan ve ekibinin kurduğu ortalama glukoz ilişkisi ise sürekli ölçümün yanına yoğun ve düzenli parmak ucu ölçümleri koyuyordu. Fark parmak ucunda değil, sıklıkta.

Sonuç kâğıdını hekiminizle konuşurken şu soru işi netleştirir: benim alyuvarlarımı etkileyen bir durum var mı? Cevap evetse aynı rakam, başka birinin rakamından başka bir hikâye anlatıyor.