Tatlandırıcılar zararlı mı?

Market rafında “şekersiz” yazan bir ürünün arkasında genelde bu ailelerden biri durur. Birincisi yoğun tatlandırıcılar. Çok küçük bir miktarı şeker kadar tat verir, bu yüzden ürüne giren ağırlık neredeyse hiçtir. Gramları o kadar küçüktür ki ürünün enerjisine kayda değer bir katkı yapmazlar. İkincisi şeker alkolleri; adları çoğunlukla -ol ile biter.

Şeker alkollerinin bedendeki yolculuğu daha uzun. İnce bağırsak bunların bir kısmını alır, kalanı kalın bağırsağa iner. Orada iki şey olur: emilmeyen molekül su çeker ve bağırsak bakterileri onu gaz üretecek şekilde parçalar. Şişkinlik ve gevşek dışkı bu yüzden ortaya çıkar. Kişiye ve maddeye göre eşik değişir; eritritol genellikle en rahat tolere edilen, sorbitol en zorlayıcı olanlardan biridir. Aynı miktar yemekle birlikte alındığında daha az rahatsızlık verir. Düzenli kullananlarda şikâyetler birkaç hafta içinde genelde geriler.

Şeker alkolleri gramı başına az da olsa enerji taşır, yani sıfır değildir. Taşıdıkları enerji türden türe farklıdır: eritritol neredeyse hiç vermez, maltitol şekere daha yakın durur. Sakız ve nane şekerlerinde de aynı maddeler bulunur. Gün içinde birkaç tanesi toplamı sessizce büyütür. “Şeker içermez” ibaresinin etikette tam olarak neyi kapsadığı ayrı bir yazının konusu.

Güvenlik tarafında tablo daha sakin. EFSA gibi uzman kurullar her madde için kabul edilebilir bir günlük alım belirler; sofrada karşılaşılan miktarlar bu sınırın epey altında kalır. Dünya Sağlık Örgütü’nün yoğun tatlandırıcılara dair değerlendirmesi kilo yönetimi üzerine kuruludur ve diyabeti olanları kapsam dışında bırakır. Cochrane derlemesi ise diyabette bu maddelerin etkisine dair kanıtı yetersiz bulur.

Yoğun tatlandırıcılar tarafında sık merak edilen konu, tat alma alışkanlığıdır. Sürekli çok tatlı bir damak, sade yiyecekleri zamanla tatsız bulmaya başlayabilir. Bu etki ölçülmesi zor bir alan. Hiçbir tatlandırıcı tek başına bir beslenme düzenini kurmaz.

Pratikte belirleyici olan şey, tatlandırıcının neyin yerine geçtiğidir. Şekerli bir içeceğin yerini alıyorsa o öğünün taşıdığı karbonhidrat yükü azalır. Zaten sade içilen bir çaya giriyorsa değişen pek bir şey olmaz. Yani karar, maddenin kendisinden çok bu yer değiştirmeye bakar.