Tip 1 diyabet nedir, neden ortaya çıkar?

Pankreasın içinde adacık denen hücre kümeleri bulunur ve bu adacıkların ortasındaki beta hücreleri insülini üretir. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi bu hücreleri yabancı sanır ve tek tek yok eder. Otoimmün reaksiyon budur. Beta hücrelerinin büyük bölümü gittiğinde insülin akışı durur, kan şekeri hedef aralığın üstüne çıkar ve orada kalır.

Başlangıçta birden fazla etken bir araya gelir. Doku uyum genleri riski yükseltir; bu genleri taşıyanların çoğunda hastalık hiç çıkmaz. Kalıtımın payını sayılarla anlatan ayrı bir yazı var. Araştırmalar çevresel tetikleyicileri arıyor; enterovirüsler bu listede en çok incelenen adaylar, yine de kesin bir tetikleyici gösterilmedi. Şeker tüketimi, kilo ya da yaşam tarzı bu tablonun sebebi değil.

Görülme sıklığı ülkeden ülkeye belirgin biçimde değişir; Kuzey Avrupa’da en yüksek, Doğu Asya’da en düşük düzeyde ölçülür. Diyabetli kişiler içinde tip 1 küçük bir dilim tutar.

Yıkım bir sabah başlamaz. Kandaki otoantikorlar, örneğin anti-GAD, hiçbir şikâyet yokken yıllar öncesinden belirir. Kılavuzlar süreci üç aşamada tanımlar:

1. Bağışıklık saldırısı başlar. Otoantikorlar kanda görülür, kan şekeri normal seyreder, kişi hiçbir şey hissetmez.
2. Beta hücre kaybı ilerler. Kan şekeri hedef aralığın dışına kaymaya başlar, şikâyet hâlâ yoktur.
3. Kalan hücreler yetmez. Susuzluk, sık tuvalet, kilo kaybı ve yorgunluk ortaya çıkar; tanı çoğunlukla bu aşamada konur.

Belirtiler hızlı gelir. Okul çantası birden ağırlaşmış gibi olur, gece susuzluk uykuyu böler, kahvaltıdan sonra bile yorgunluk geçmez. Polidipsi ve poliüri, yani aşırı susama ve sık idrar, tabloda en görünür ikilidir. Çocuklarda tablo ketoasidozla açılabilir; bu acil tablonun işaretlerini ilk belirtileri anlatan ayrı bir yazı tek tek sayıyor.

Yaş sınırı yoktur. Yetişkinlerde yıkım daha yavaş ilerlediği için tablo sessiz açılır ve bu yavaş biçim LADA adıyla anılır. Bu tablo başlangıçta tip 2 diyabet görünümü verir. Ayrım iki ölçümle netleşir; anti-GAD antikoru bağışıklık saldırısının izini gösterir, C-peptid ise pankreasın kendi insülin üretiminden ne kadar kaldığını söyler.

Tanı anında ilk gelen duygu şaşkınlıktır; oysa kimse bir akşam yanlış bir şey yiyip tip 1 diyabet olmaz. Tanıdan sonra kalan beta hücreleri bir süre daha çalışır; balayı dönemi denen bu aralığı ele alan ayrı bir yazı var. Otoimmün süreç arka planda durmadığı için o aralık kalıcı değil.