Diyabetin tipleri

İnsülin, kandaki glukozu hücrelerin içine sokan anahtardır; o anahtar olmadan şeker kanda birikir. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi, bu anahtarı üreten pankreas hücrelerini yabancı sanıp yok eder. Üretim biter ve insülinin dışarıdan verilmesi ilk günden zorunlu hale gelir. Tip 2 diyabette anahtar üretilir, ama kilit paslanmıştır: kas ve karaciğer hücreleri insüline eskisi kadar yanıt vermez. Pankreas açığı yıllarca fazladan insülin salarak kapatır, sonra bu tempoyu sürdüremez. ADA’nın bakım standartları ilkini bağışıklık kökenli hücre yıkımı, ikincisini bağışıklık dışı ve ilerleyici bir salgı yetersizliği diye tanımlıyor.

Peki bu kadar net görünen ayrım neden karışıyor? Uzun süre şu kalıp öğretildi: tip 1 çocuklarda çıkar, tip 2 yetişkinlerde. ADA bu kalıbı açıkça yanlış sayıyor; iki hastalık da her yaş grubunda görünüyor ve yetişkinlikte başlayan bağışıklık kökenli diyabet ilk bakışta ötekine benziyor. Kilo da güvenilir bir ayraç değil. Ayrımı yapan şey yaş ya da beden değil; kanda aranan bağışıklık belirteçleri ve pankreasın kalan üretim gücüdür.

Tanı aldığımda kendime hangisi olduğumu değil, ne yiyeceğimi sordum. Yetişkindim ve ailemde de vardı; gerisini düşünmeden tip 2 varsaydım. Aylarca defterime yalnızca öğünleri yazdım. Tipin, tutulacak kaydın biçimini de belirlediğini geç anladım: birinde öğün ile insülin aynı satırda okunur, ötekinde asıl soru sabahla akşam arasındaki farktır. Kayıtlarım vardı ama cevapladıkları soru benim sorum değildi.

Tipin adı merak meselesi değil, yön meselesi. Randevuda sorulacak somut bir soru şu: tanıyı hangi bulgu bu kümeye yerleştirdi, bağışıklık belirteçlerine bakıldı mı?

Hangisi daha tehlikeli?

Tek bir karşılığı yok, çünkü risk tipe değil şekerin yıllar içinde nerede durduğuna bağlı. Bağışıklık kökenli olanda ani düşüşler daha yakın takip ister, ötekinde tanı gecikmesi sessiz yıllar biriktirir.

Diyabet kaç tiptir?

ADA dört ana küme sayıyor: bağışıklık kökenli tip, direnç kökenli tip, gebelikte ortaya çıkan diyabet ve tek gen kusuru ya da pankreas hastalığı gibi başka nedenlere bağlı biçimler.

Tip 2, tip 1’e dönüşür mü?

Hayır, bunlar aynı hastalığın evreleri değil, iki ayrı süreç. Direnç kökenli diyabette bir gün insülin iğnesi gerekmesi tip değiştiği anlamına gelmez; pankreasın kendi üretimi azalmış demektir.

Gizli şeker hangi tipe girer?

Gizli şeker halk dilinde prediyabete karşılık geliyor: kan şekeri normalin üstünde, tanı eşiğinin altında. Kılavuzlar tanı eşiğini aç karnına ölçüm, şeker yükleme testi ve HbA1c üzerinden ayrı ayrı tanımlıyor; prediyabet bu eşiklerin hemen altındaki bant ve çoğu kişide direnç kökenli sürecin öncüsü.