Wat zijn ketonen en wanneer meet je ze?

Cellen halen hun energie vooral uit glucose. Om die brandstof binnen te laten hebben ze insuline nodig. Schiet de werking van insuline tekort, dan hoopt de glucose zich op in het bloed. De cel komt ze maar niet in. Het lichaam wendt zich dan tot de tweede brandstof die het heeft. De lever begint vetzuren af te breken en daaruit komen verbindingen die ketonen heten. Die zijn voor spier en brein echte brandstof, dus een keton geldt op zichzelf niet als een stoornis.

Na een dag met lang niet eten of na een lange wandeling is een kleine hoeveelheid keton gewoon. Het beeld begint te veranderen op het punt waar de snelheid van aanmaak die van gebruik voorbijgaat. Hopen de ketonen zich op, dan raakt het zuurevenwicht van het bloed verstoord. Die verschuiving geeft naar buiten eigen tekenen. Misselijkheid, buikpijn, een diepe en snelle ademhaling en een fruitige geur in de mond zijn daarvan de voornaamste.

Wat het ophopen versnelt is dat de werking van insuline onder de behoefte van die dag blijft. Soms valt die werking helemaal weg. Vaker staat de insuline er wel en kan ze haar werk niet doen. Richtlijnen brengen die twee onder één kop: het tekort is absoluut of het is betrekkelijk, en beide komen op hetzelfde uit. Begint het ophopen, dan ontwikkelt het beeld zich binnen uren en niet over dagen. Daarom draagt een keton informatie die van de suiker zelf losstaat.

Naar ketonen wordt op twee manieren gekeken, en die twee geven niet dezelfde informatie.

Het verschil ertussen is geen klein detail. De urinestrook geeft met vertraging door wat er gebeurt, want urine draagt wat een paar uur eerder gefilterd is. Begint het beeld te herstellen, dan kan de strook nog donker kleuren. De soort die de strook vangt neemt tijdens het herstel namelijk tijdelijk toe. De bloedmeting toont het moment zelf, en daarom zetten richtlijnen die voorop.

Ketonen zijn geen onderwerp van elke dag en vragen ook geen doorlopende opvolging. Ze komen in bepaalde situaties naar voren:

• Ziektedagen die ertussen komen: als koorts, rillen, branden bij het plassen of diarree het lichaam belasten
• Braken of het opgenomen vocht niet binnenhouden
• Insuline die op een of andere manier ontbreekt, bijvoorbeeld als de set van de pomp verstopt raakt
• Een meting die langer hoog verloopt dan verwacht
• Als een van de hierboven genoemde tekenen bij het beeld hoort

Hoeveel de uitslag is en wat erbij staat krijgen samen betekenis. Een strook die open op een vochtige badkamerplank staat kan van kleur veranderen, en de houdbaarheidsdatum op het doosje telt ook mee. Zoals een thermometer de koorts meet en de oorzaak niet noemt, beschrijft een ketonmeting de toestand. Wat de uitslag betekent bepaalt het zorgteam door naar de hele persoon te kijken.

Er is één uitzondering. Staan er naast de meting braken, buikpijn, een dieper wordende ademhaling of slaperigheid, dan wacht het beeld niet op de volgende afspraak. Welke tekenen niet wachten zet een apart artikel op een rij.