چرا غربالگری بدون نشانه آغاز می‌شود؟

اینکه آسیب در دیابت به کدام اندام‌ها می‌رسد و در کدام مقیاس رگی جمع می‌شود را نوشته‌ای جدا می‌گوید. پرسش اینجا چیز دیگری است: چرا این جمع شدن هیچ چیز حس نمی‌کند و چرا غربالگری منتظر شکایت نمی‌ماند؟ نکتهٔ مشترک هر سه نشانی خاموش ماندن در دورهٔ زودهنگام است. بدن زنگ نمی‌زند و فرد خود را خوب حس می‌کند.

در چشم حال از همه روشن‌تر است. آنجا خاموشی از همه درازتر می‌کشد. رگ‌های پردهٔ شبکیه که تراوش و بسته شدن آغاز کنند بینایی مدتی دراز سر جای خود می‌ماند. دگرگونی را تنها معاینه‌ای می‌گیرد که به شبکیه نگاه می‌کند؛ اینکه چگونه نگاه می‌شود را نوشتهٔ چشم برمی‌دارد.

خاموشی کلیه از سببی دیگر می‌آید. گنجایش اندام بسیار بالاتر از نیاز است. بخشی که زیر فشار باشد باقی کار را برمی‌دارند. آلبومینی که به ادرار می‌تراود به همین دلیل پیش از شکایت پیدا می‌شود. خاموشی اعصاب اما از کندی از دست رفتن زاده می‌شود؛ حسی که کم می‌شود را فرد بیشتر وقت‌ها در معاینه می‌فهمد. حس نگهبان که پاک شود زخم پا درد نمی‌دهد، یعنی فهمیدنش نه به حس کردن، به نگاه کردن می‌ماند.

معاینه‌ای که زود انجام شود کار دیگری هم دارد: آغازی برای مقایسهٔ معاینه‌های بعدی به جا می‌گذارد. در ثبت که آغاز نباشد دگرگونی کند مانند دگرگونی به نظر نمی‌رسد؛ هم ته چشم و هم مقدارهای کلیه تنها وقتی با گذشتهٔ خودشان خوانده شوند معنا می‌گیرند.

پس چرا آغاز غربالگری بر پایهٔ نوع دیابت جابه‌جا می‌شود؟ پاسخ در تاریخ آغاز بیماری پنهان است. نوع ۱ با تصویری آشکار باز می‌شود، یعنی روز نخستش کم‌وبیش معلوم است و شمارنده از همان روز کار می‌کند. غربالگری چند سال بعد وارد کار می‌شود، چون جمع شدن آسیب زمان می‌خواهد. در کسانی که در کودکی تشخیص گرفته‌اند شمارنده جور دیگری کار می‌کند: سال‌های پیش از بلوغ جمع شدن را با همان سرعت برنمی‌دارند و نخستین معاینه هم به همین دلیل دیرتر باز می‌شود.

نوع ۲ اما خاموش جا می‌گیرد و تشخیص سال‌ها بعد گذاشته می‌شود. این خلأ میان جا گرفتن و تشخیص، جا می‌گذارد که آسیب از پیش آغاز شده باشد. به همین دلیل غربالگری در روز تشخیص باز می‌شود؛ در بخشی از افراد گرفته شدن چشم همان نخستین معاینه یافت می‌شود.

بهای منتظر ماندن برای نشانه هم درست همین‌جا بیرون می‌آید. پس از ساخته شدن رگ‌های نازک تازه در شبکیه، پس از افتادن توان صاف کردن در کلیه یا پس از پاک شدن حس نگهبان در پا، فهرست کارهایی که می‌شود کرد کوتاه می‌شود. در دورهٔ زودهنگام اما تصویر هنوز تکان‌خوردنی است و برای عوض کردن سمت باز. دورهٔ خاموش با هفته اندازه گرفته نمی‌شود، با سال اندازه گرفته می‌شود؛ پنجره‌ای که غربالگری در آن کار می‌کند هم به همان اندازه پهن است.

چیزهایی که در دورهٔ دیر فهمیده می‌شوند روشن‌اند: تاری در بینایی یا لکه‌های شناور، بی‌حسی و مورمور در پا، ورم سرسخت در قوزک. شمردن این‌ها تشخیص گذاشتن نیست. نشان دادن این است که غربالگری می‌کوشد چه چیزی را پشت سر بگذارد.

بسامد بر پایهٔ هر فرد تعیین می‌شود و یک جدول بر همه نمی‌نشیند. آنچه عوض نمی‌شود منطق است. سبب نگاه کردن به روغن خودرو پیش از صدا دادن موتور هم همین است: لحظه‌ای که صدا می‌آید، لحظه‌ای است که ارزان‌ترین تعمیر از آن گذشته.