چرا دیابت این‌قدر تشنه و لاغر می‌کند؟

کلیه شکری را که از خون می‌گذرد باز جذب می‌کند و به خون بازمی‌گرداند. اما گنجایش این جذب بی‌کران نیست. هایپرگلایسمی که بالاتر از آن مرز ادامه یابد حامل‌های گلوکوز در نفرون پر می‌شوند و شکر افزوده به ادرار می‌رسد. شکر هنگام رفتن آب را هم می‌کشد؛ نام آن ادرارآوری اسمزی است. پُرادراری از همین کشیده شدن زاده می‌شود: ادرار هم پیاپی‌تر می‌شود و هم بیشتر.

مایعی که از دست می‌رود خون را غلیظ می‌کند. گیرنده‌های اسمزی در هیپوتالاموس این غلظت را می‌خوانند و زنگ تشنگی را باز می‌کنند. دهان خشک می‌شود و زبان به کام می‌چسبد. خواب شب میان آب و دستشویی بخش می‌شود. آبی که نوشیده می‌شود با ادرار بیرون می‌رود، پس پُرنوشی بسته نمی‌شود. لیوان خالی می‌شود و تشنگی سر جایش می‌ایستد. آنچه می‌رود تنها آب هم نیست؛ سدیم و پتاسیم در همان جریان‌اند و نیروی ماهیچه از این از دست رفتن سهم خود را می‌گیرد.

لاغر شدن دو راه دارد و نخستین آن ادرار است. کاربوهیدرات نان و شیر و میوه‌ای که خورده شده به‌صورت گلوکوز وارد خون می‌شود. بخشی از این گلوکوز بی‌آنکه به کار رود به ادرار می‌رود. کسی هم که سیر از سفره برمی‌خیزد سهمی از انرژی را در دستشویی جا می‌گذارد.

راه دوم سمت انسولین است. اگر انسولین کم باشد یا مقاومت به انسولین پیام را ضعیف کند، سلول نمی‌تواند گلوکوزی را که پشت در ایستاده به درون بگیرد. بدن در آن هنگام چنان رفتار می‌کند که گویی گرسنه است: بافت چربی را باز می‌کند و کبد سوخت تازه می‌سازد. در کمبود انسولین گلوکاگون بی‌رقیب می‌ماند. آمینواسیدهایی که از ماهیچه باز می‌شوند به کبد می‌روند و آنجا به گلوکوز تازه بدل می‌شوند. تعادل پروتئین ماهیچه چنین به سمت زیان می‌چرخد و ساخت پروتئین تازه پس می‌نشیند. وزن نه از بشقاب، از ذخیره پایین می‌آید.

گرسنگی پیوسته هم بخشی از همین تصویر است. حتی وقتی قند خون بالاست درون سلول بی‌سوخت می‌ماند و مغز این خلأ را گرسنگی می‌خواند. حتی پس از صبحانه خواستِ چیزی خوردن بازمی‌گردد. خستگی به همان ریشه بسته است: مایعی که کم می‌شود، بافت ماهیچه‌ای که آب شده و انرژی‌ای که نمی‌تواند به درون برود. سستی در میانهٔ روز کاری به همین دلیل سنگینی می‌کند.

همین سازوکار در هر دیابتی با یک سرعت به چشم نمی‌آید. نشانه‌ها با کدام ترتیب پیدا می‌شوند و کدام ترکیب ارزیابی همان روز را می‌خواهد، نوشتهٔ جداگانه‌ای دربارهٔ نخستین نشانه‌های دیابت یکایک می‌چیند.

پس از آغاز درمان، گلوکوز که به محدودهٔ هدف نزدیک شود کلیه دادن شکر به ادرار را رها می‌کند. ادرارآوری اسمزی می‌ایستد، تعادل مایع می‌نشیند و برخاستن‌های شبانه کم می‌شوند. با هم راه رفتن تشنگی و لاغری از آنجا می‌آید که هر دو را یک سازوکار می‌سازد.