Wat doet diabetes met de nieren?

In elke nier zitten ongeveer een miljoen kleine eenheden die het bloed zeven en glomeruli heten. Hun werk is een fijn onderscheid maken. Ze laten afval en overtollig water door en houden bruikbaar eiwit in het bloed. Het vlies dat dat onderscheid maakt werkt als een filter dat zelfs naast een haar nog dun is.

Blijft de suiker lang hoog, dan raakt die ordening verstoord. In de vroege periode gaan de filters bij veel mensen overwerken. De druk erin stijgt en ze zeven het bloed sneller dan normaal. Die versnelling ziet er van buiten onschuldig uit, maar ze verhoogt de spanning op het vlies. In de loop van jaren wordt het vlies dikker, slijten de cellen om het filter heen en kiest het filter niet meer zo scherp als vroeger.

Begint het vlies te lekken, dan is albumine het eerste eiwit dat de urine in gaat. De hoeveelheid is in het begin zo klein dat een gewone urinetest die niet vangt. Dat beeld heet micro-albuminurie; actuele nierrichtlijnen gebruiken daarvoor de naam matig verhoogde albuminurie. Voor de meting volstaat een klein monster uit de eerste urine van de ochtend.

De tweede maat is de filtersnelheid zelf. Het laboratorium neemt het niveau van creatinine uit een buis bloed uit de arm en combineert dat met de leeftijd en het geslacht om de eGFR te berekenen. De e voorop staat voor geschat, want geen enkel apparaat meet de filtersnelheid rechtstreeks.

Dat de filterkracht afneemt raakt ook het dagelijks leven. Insuline in het bloed en sommige suikermedicijnen die via de nier weggaan worden niet meer zo snel opgeruimd. Hun werking duurt langer dan verwacht. Verandering aan de kant van de nier trekt daarom ook het risico op een lage suiker omhoog. De oorzaken van een daling verzamelt “Waarom daalt de bloedsuiker?”.

Waarom krijgen die twee metingen pas samen betekenis? Omdat de schade niet bij iedereen dezelfde volgorde volgt. Bij sommigen neemt de filterkracht af zonder dat het albumine in de urine ooit stijgt. Naar één van de twee kijken laat de verandering bij die persoon helemaal buiten beeld. Eén hoge uitslag volstaat ook niet. Koorts, een ontsteking van de urinewegen of een pas gedane zware inspanning kan het albumine tijdelijk verhogen. Niet één uitslag maar een paar uitslagen dragen samen betekenis.

Het gewicht van de bloeddruk is hier een eigen hoofdstuk. De filtereenheden zijn gevoelig voor druk, dus trekt een hoge bloeddruk de toch al verhoogde binnendruk nog verder omhoog. Suiker en bloeddruk leggen twee aparte lasten op hetzelfde vaatbed. Daar komt het vandaan dat de manchet om de arm zo vaak in de opvolging van de nier voorkomt.

Diabetische nefropathie geeft lang geen enkele klacht. Er is geen pijn, het uiterlijk van de urine verandert niet en er ontstaat geen eigen soort vermoeidheid. Daarom wacht de opvolging niet op een klacht maar peilt ze urine en bloed met geregelde tussenpozen.

Het gevorderde stadium heeft wel eigen tekenen. Zwelling bij de enkels en de oogleden, urine die sterk schuimt, minder eetlust en een uitputting waar geen verklaring voor is horen in die groep. Dat zijn geen tekenen van de vroege periode maar van een beeld dat al ver gevorderd is. Daar zit precies de betekenis van de stilte.

Het beloop gaat niet één kant op, maar de twee kanten wegen ook niet even zwaar. In een onderzoek waarin mensen met type 2 diabetes jarenlang gevolgd werden keerde een vroeg verhoogd albumine bij een deel van hen naar normaal terug. Toch woog in de groep als geheel het voortschrijden zwaarder dan de terugkeer (Qiao e.a., 2025). Een verandering die vroeg wordt opgemerkt heeft een beloop dat te volgen valt; daar zit de waarde van de meting.