Wat doet diabetes met de ogen?

Het netvlies is het dunne vlies dat de achterwand van het oog bekleedt. Daar staan de cellen die licht in een signaal omzetten. Dit vlies wordt gevoed door de fijnste haarvaten van het lichaam. Glucose die lang hoog verloopt verzwakt hun wand. De steuncellen verdwijnen. De basale membraan wordt dikker. Wordt de wand doorlaatbaar, dan lekken vocht en eiwit het netvlies in. Datzelfde proces verstopt een deel van de haarvaten helemaal.

Het gebied dat verstopt raakt komt zonder zuurstof te zitten en het netvlies roept om hulp. De groeisignalen die vrijkomen laten nieuwe vaten aanleggen. Die nieuwe vaten zijn broos en ze bloeden. Dat is het gevorderde stadium van diabetische retinopathie. Verspreidt een bloeding zich door het oog, dan wordt het beeld ineens wazig of verschijnen er zwarte vlekken die meedrijven.

Macula-oedeem is een apart hoofdstuk. De macula is het gebied voor scherp zien, precies in het midden van het netvlies. Daarmee lees je je scherm, gezichten en tekst. Hoopt gelekt vocht zich daar op, dan wordt het netvlies dikker en verdooft het zien in het midden. Dat is de voornaamste oorzaak van slechter zien bij diabetes. Het komt op zonder te wachten op het gevorderde stadium.

Het misleidendste aan de vroege fase is de stilte. Terwijl de haarvaten al beginnen te veranderen blijft de gezichtsscherpte volledig. Lezen gaat goed en autorijden ook. Retinopathie wordt daarom niet met een klacht vastgesteld maar met een blik. Bij het fundusonderzoek wordt de pupil met een druppel verwijd. Daarna kijkt de arts met een bijzonder licht of een netvliescamera naar het netvlies. Wat gezocht wordt zijn de vaten zelf. Kleine uitstulpingen in de haarvaten. Puntvormige bloedinkjes. Gelige vlekken die de lekkage achterlaat. De zorgstandaarden van de American Diabetes Association brengen dit onderzoek ter sprake zonder dat er klachten zijn; waarom het beginmoment per type diabetes verschuift behandelt het artikel over screening.

Wat opvalt zodra het oog zich wel meldt is dit:

• Verdoving precies in het midden van het zien; rechte lijnen die golvend of geknikt lijken
• Meedrijvende vlekken die ineens verschijnen, schaduwen als haren, een roodachtige waas
• Een gordijn of een vaste schaduw die in een hoek van het gezichtsveld zakt
• ’s Nachts meer schittering rond de koplampen, moeizamer wennen aan het donker
• Wazigheid die opvalt als je één oog afdekt en die het andere niet heeft

De meeste van deze tekenen zetten zich in de loop van dagen vast. Een gordijn dat plotseling komt, vlekken die ineens toenemen of zien dat in één oog snel wegvalt staat apart. Een bloeding in het oog en het loslaten van het netvlies gaan in uren. Die vragen met spoed om de oogarts. Wat de spoed bepaalt is niet de zwaarte van de klacht maar dat ze plotseling komt.

Is een oogcontrole ook nodig als het zien goed is?

Ja, en juist daarom: vroege retinopathie raakt het zien niet. De veranderingen in de haarvaten komen alleen aan het licht als er naar het netvlies gekeken wordt; de persoon voelt op dat moment niets.

Is wazig zien altijd retinopathie?

Nee, er bestaat ook een tijdelijke vorm. Verandert de glucose snel, dan raakt het vochtevenwicht van de ooglens verstoord, verschuift haar brekende kracht en komt het beeld niet scherp. Zakt de glucose op haar plaats, dan keert de lens terug; dat herstel duurt weken, dus een brilsterkte die in die periode gemeten wordt geldt niet als vastgesteld. Wazigheid door het netvlies komt daarentegen samen met verdoving in het midden, met vervorming of met meedrijvende vlekken.

Gaat retinopathie terug als de suiker verbetert?

Een deel van de veranderingen in de vroege fase komt tot stilstand en gaat zelfs terug. De nieuwe vaten en de schade aan de macula uit het gevorderde stadium gaan niet vanzelf terug; de behandeling richt zich daar op het behouden van het zien.

De tijdschaal van retinopathie telt in jaren en de vroege fase laat geen enkel spoor na. Daarom is het waardevolste gegeven over het oog niet hoe het oog ziet maar hoe het er vanachteren uitziet.