Wat is het verband tussen gewicht en diabetes?

Bij type 2 diabetes gedraagt vetweefsel zich niet overal in het lichaam gelijk. Vet onder de huid blijft betrekkelijk stil. Vet dat zich in de buikholte tussen de organen nestelt loost ergens heel anders. Dit vet geeft vrije vetzuren en ontstekingsboden af. Die komen in het vat dat het bloed rechtstreeks naar de lever brengt. Ze bereiken het orgaan dus geconcentreerd. Wordt de last groter, dan hoort de lever de insuline minder goed. Hij houdt niet op de nacht door suiker aan het bloed te geven, en daarom valt de waarde van de ochtend hoog uit.

Het vet dat zich in de lever ophoopt blijft daar niet. Een deel gaat als vetpakketjes terug het bloed in. Het nestelt zich in de alvleesklier en verspreidt zich tussen de cellen die insuline maken. Die cellen raken omringd door vet en verliezen het vermogen om meteen te antwoorden zodra er eten komt. Zo ontstaan twee ringen die elkaar voeden: de ring van de lever vergroot die van de alvleesklier en omgekeerd. De twee organen kijken niet van een afstand naar elkaar; hun uitwisseling loopt onafgebroken via het bloed.

De ringen draaien ook de andere kant op. Houdt een energietekort aan, dan begint het vet in de lever binnen dagen te smelten. Het herstel van de alvleesklier vraagt maanden. Ook de verbetering volgt die volgorde. Eerst verzacht het beeld aan de nuchtere kant; het herstel van het antwoord na de maaltijd komt later. Grote richtlijnen schrijven iets opvallends. Zelfs het verlies van een klein deel van het gewicht raakt het suikerevenwicht. Bij een groter verlies komen de waarden zonder suikermedicijn buiten het bereik van diabetes en blijven daar een tijd. Die toestand heet remissie; bij wie die hoelang duurt behandelt een apart artikel.

De minder bekende kant is deze. Ook bij mensen die mager ogen komt type 2 voor. Een opmerkelijk deel van de nieuwe diagnoses valt in het bereik van een normaal gewicht. Daar komt de gedachte van een persoonlijke vetdrempel vandaan. Elk lichaam heeft een grens waarbinnen het vet zonder schade kan opslaan. Die grens verschilt sterk van mens tot mens. Wie zijn grens overschrijdt laadt vet in zijn organen, ook als hij er van buiten dun uitziet. Bij iemand met overgewicht die zijn drempel nooit heeft overschreden staat het suikerevenwicht jarenlang op zijn plaats. Waar die drempel ligt blijkt pas als hij overschreden wordt.

Waar het vet staat is niet rechtstreeks te zien. Vet dat zich in de buik nestelt laat zich op de weegschaal niet merken. Daarom worden naast het gewicht ook lichaamsmaten als de buikomvang gevolgd. De weegschaal geeft de som, de buikmaat draagt een teken over waar die som naartoe is gegaan. Een zeker beeld van het vet in lever en alvleesklier komt alleen uit beeldvormend onderzoek.

Ook leeftijd, erfelijkheid en de hoeveelheid beweging staan in dezelfde vergelijking. Corticosteroïden en sommige antipsychotica tellen mee. Van die groepen medicijnen is bekend dat ze het gewicht en het suikerevenwicht raken. Ook korte slaap verzwakt het antwoord op insuline, en doet dat zonder dat de vetmassa verandert. Bij type 1 diabetes begint het mechanisme ergens heel anders, bij het afweersysteem, en blijft het buiten deze ringen. Het gewicht als enige schuldige aanwijzen verklaart niet wat er gebeurt. De uitwisseling tussen lever en alvleesklier loopt door waar de weegschaal niet komt.