Wat je naast suiker volgt

De lever draagt in dit beeld twee rollen tegelijk, en die rollen raken makkelijk door elkaar. In de eerste rol is de lever een bron. De afgifte die het getal van de ochtend omhoog duwt komt daarvandaan. In de tweede rol is hij doelwit. Tussen zijn eigen cellen loopt vet. Het weefsel verhardt met de tijd. Het orgaan gaat van de kant van de oorzaak naar die van het gevolg. Het artikel “Wat is het verband tussen gewicht en diabetes?” ziet datzelfde orgaan van de kant van de oorzaak.

Het vet dat zich ophoopt blijft bij de meeste mensen waar het is. De naslagtekst over leverziekten noemt eenvoudige vervetting een beeld dat kan terugkeren. Het schrijdt niet voort. Het voortschrijden zit in het deel waar ontsteking erbij komt. Daar verhardt het weefsel, en het beeld aan het verre eind van die verharding heet cirrose. Het beeld heeft ook geen manier om zich te melden: de meeste patiënten voelen niets. De naam op papier is onlangs veranderd. Vroeger heette het leververvetting. Vandaag draagt het een naam die de metabole oorsprong vooropstelt.

Het cijfer over hoe vaak het voorkomt wordt op die ondergrond gelezen. Het consensusrapport van de American Diabetes Association schrijft dat bij ongeveer twee van elke drie mensen met type 2 diabetes leververvetting bestaat. Datzelfde rapport benoemt ook een tekort. De gezondheid van de lever kwam nooit in de voorste rij van de gevolgde complicaties, naast oog, nier en zenuw. Ook aan de kant van de medicijnen draagt de lever een eigen regel: het artikel “In hoeveel groepen vallen diabetesmedicijnen?” scheidt de groepen naar het orgaan dat ze raken.

Elk van de vier maten zwijgt op een eigen plek. De regel met de enzymen volstaat op zichzelf niet. Diezelfde naslagtekst noemt licht verhoogde enzymen de vaakst gevonden bevinding. Toch verlopen de enzymen bij de meeste patiënten normaal. Een normale regel spreekt het orgaan niet vrij. De indexen uit het bloed zijn voor dat gat ontwikkeld. De best bereikbare heet FIB-4. Die vraagt geen nieuw onderzoek, want hij rekent met getallen die al op papier staan. Zijn kracht zit aan de uiteinden. Aan de onder- en bovenkant wordt de richting duidelijk. In de band ertussen neemt de juistheid af, en dat is op hogere leeftijd en bij type 2 diabetes nog duidelijker. Bij de methode die de stijfheid van buitenaf meet verliest de aflezing haar betrouwbaarheid naarmate de lichaamsmaten groter worden. Het weefselmonster maakt de diagnose zeker. Dat blijft bewaard voor de gevallen waarin de uitkomst onduidelijk blijft.

Wat overblijft is dit: twee maten beantwoorden dezelfde vraag niet vanaf dezelfde plek. De regel met de enzymen meldt de staat van de cel op die dag. De index leest die regel niet op zichzelf. Hij rekent er de leeftijd en nog een getal uit het bloedbeeld bij. Daarom kan de index omhooggaan terwijl de regel met de enzymen gewoon staat. Aan de kant van de lever worden die twee regels apart gelezen.

De suiker speelt in dit beeld niet alleen. Er staan twee lasten naast, en alle drie komen ze uiteindelijk op dezelfde plek uit: de wand van het vat. De bloeddruk duwt van binnenuit tegen het vat. De vetten in het bloed nestelen zich in de wand zelf. Diabetes maakt het werk van allebei makkelijker.

Het helpt om de druk als een fietsband te zien. Gaat de band met hoge druk de weg op, dan slijt hij op zijn dunste plek. In het lichaam zijn dat de filtereenheden van de nier en het haarvatennet achter in het oog. Zakt de druk, dan neemt de slijtage aan die twee kanten af. Dat is gemeten in een breed overzicht dat veertig onderzoeken samenbracht.

De bloedvetten doen hun werk langs een andere weg. Deeltjes die onder de binnenbekleding van het vat komen hopen zich daar op. Ze bouwen de plaque. Dat proces zelf is het onderwerp van het artikel over het hart. Deze kant gaat over het hart, de hersenen en de doorbloeding van de benen. Behandelingen die het cholesterol verlagen brengen de gebeurtenissen aan de vaten terug. Die winst bleek bij mensen met diabetes even groot als bij mensen zonder.

De drie hebben nog iets gemeen: geen ervan laat zich voelen. Een hoge druk en hoge bloedvetten geven geen dagelijkse klacht; beide worden zichtbaar bij de meting aan de arm en in de bloedtest. Het bekendste teken van vernauwde vaten zit in de benen: dat de kuit vastloopt op de weg terug van de winkel en weer losser wordt zodra je stilstaat.

De drie apart aanpakken is één ding, ze samen aanpakken iets anders. Een onderzoek in een groep met albumine in de urine toetste precies dat. Glucose, druk en bloedvetten werden tegelijk als doel genomen. De gebeurtenissen aan de vaten en de sterfte bleven duidelijk lager dan bij zorg die zich op één last richtte. In de lange jaren daarna sloot dat verschil zich niet.

Getallen noemen heeft geen zin, want streefwaarden worden per persoon opgebouwd. Wat wel betekenis heeft is dit: de regels op de laboratoriumuitslag staan niet los van elkaar. Verbetert de regel voor de suiker terwijl bloeddruk en bloedvetten blijven staan, dan staat tweederde van de last aan de kant van de vaten nog waar hij stond.

De lijst houdt hier niet op: roken en de werking van de nier horen er ook bij. De nier is niet alleen een doelorgaan maar ook een maat. Gaat het filteren trager, dan blijven veel medicijnen langer in het lichaam. Het regelen van de bloeddruk wordt lastiger. De keuze van de behandeling verandert daarmee. Daarom staat de filtersnelheid naast de regel voor de bloeddruk.

Voor de lezer komt dat op iets eenvoudigs neer. Hier ligt het antwoord op de vraag waarom de opvolging van diabetes niet alleen uit suiker meten bestaat; de bloeddrukmeter en de regel met de bloedvetten staan niet voor de sier op de lijst. Maar de hoofdlasten zijn deze drie.