Wat is koolhydraten tellen?

Wat in de telling gaat is het koolhydraat, niet het geheel van de calorieën. Er is een apart artikel over welke voedingsgroepen aan de kant van het koolhydraat staan. Producten met vooral vet en eiwit blijven grotendeels buiten deze rekening. Het doel is de totale hoeveelheid koolhydraat op het bord met een redelijke benadering in grammen te schatten. Die schatting lijkt meer op inschatten met het oog dan op wegen, maar het is geen willekeurige schatting.

Het tellen heeft twee treden. Op de basistrede houdt iemand de hoeveelheid koolhydraat van maaltijd tot maaltijd bij elkaar in de buurt. Op de gevorderde trede komt de schatting samen met een persoonlijke verhouding. De maaltijdinsuline komt daaruit. Die verhouding is niet bij iedereen gelijk. Ze wordt met het zorgteam opgebouwd en kan met de tijd veranderen. Een kant-en-klaar getal van internet op jezelf toepassen geeft daarom niet de verwachte uitkomst.

Het tellen steunt niet op één bron. In het dagelijks leven komen vier plekken in beeld die elkaar aanvullen.

• Bij een verpakt product de regel met het totale koolhydraat op het etiket
• Bij onverpakt eten de maat van de hand, de vakken van het bord en de gewende maten van kommen
• Voor gerechten die vaak op tafel komen het beeldgeheugen dat zich met de tijd zet
• Het dagboek: kijken hoe dezelfde maaltijd de vorige keer verliep

Het lastige deel zijn gemengde borden. In een gerecht met veel saus of vocht verdeelt het koolhydraat zich zonder dat het te zien is. Mensen delen het bord dan in stukken en schatten die een voor een: een lepel hiervan, een handvol daarvan. Bij maaltijden buiten de deur wordt het werk nog lastiger. Zijn de teller en de eter niet dezelfde persoon, dan heeft het bord twee aparte getuigen. De een ziet de portie die klaargemaakt is, de ander wat er van de maaltijd overblijft.

Hoe goed die schatting uitkomt is een apart onderwerp. De uitkomsten verschillen van onderzoek tot onderzoek. In een deel ervan blijven de schattingen binnen een band dicht bij de echte waarde. In een ander deel maakt maar de helft van de deelnemers een schatting die als raak telt. De breedte van die band hangt af van de grootte van het bord, van het soort eten en van de ervaring van iemand. Toch werkt de methode, want het doel is geen feilloos getal maar een redelijk bereik. Zelfs apparaten die insuline automatisch geven werken met lossere schattingen. Ze maken hun eigen correcties.

Koolhydraten tellen is geen lijst met verboden. Het haalt geen enkel product van tafel; het maakt alleen de hoeveelheid zichtbaar. In een onderzoek bij volwassenen met type 1 diabetes dat verschillende vormen van scholing vergeleek gaven een groepsles en een persoonlijk gesprek een vergelijkbare uitkomst. Wat het onderscheid maakte was niet de vorm maar het volhouden van de vaardigheid, want de deelnemers konden zich niet altijd aan hun plan houden. Een terugkerende maaltijd een paar keer schatten en de uitkomst achteraf vergelijken traint het oog snel. Tellen lijkt dus op leren zwemmen: het gaat niet vooruit met theorie maar met herhaling.

Voor wie maaltijdinsuline gebruikt is tellen een gereedschap dat elke dag binnen handbereik ligt. Voor wie dat niet gebruikt is het een praktische manier om de grootte van een maaltijd te herkennen. In beide gevallen is het beginpunt hetzelfde: gaan zitten met een scholingsprogramma over diabetes of met een diëtist.