Wat is type 1 diabetes en hoe ontstaat het?

In de alvleesklier liggen groepjes cellen die eilandjes heten, en de bètacellen midden in die eilandjes maken de insuline. Bij type 1 diabetes ziet het afweersysteem deze cellen voor vreemd aan en ruimt ze een voor een op. Dat is de auto-immuunreactie. Is het grootste deel van de bètacellen weg, dan stopt de stroom insuline, gaat de bloedsuiker boven het streefbereik en blijft daar.

In het begin komen meerdere factoren samen. Genen voor weefselovereenkomst verhogen het risico; bij de meeste mensen die deze genen dragen komt de ziekte nooit. Er is een apart artikel dat het aandeel van de erfelijkheid met cijfers uitlegt. Onderzoek zoekt naar aanleidingen uit de omgeving; enterovirussen zijn op die lijst de meest onderzochte kandidaten, maar een sluitende aanleiding is niet aangewezen. Suikergebruik, gewicht of leefstijl zijn niet de oorzaak van dit beeld.

Hoe vaak het voorkomt verschilt sterk van land tot land; in Noord-Europa wordt het hoogst gemeten, in Oost-Azië het laagst. Binnen de mensen met diabetes vormt type 1 een kleine schijf.

De afbraak begint niet op een ochtend. Auto-antistoffen in het bloed, bijvoorbeeld anti-GAD, duiken jaren eerder op zonder dat er ook maar één klacht is. Richtlijnen omschrijven het proces in drie fasen:

1. De aanval van de afweer begint. Auto-antistoffen zijn in het bloed te zien, de bloedsuiker verloopt normaal, de persoon voelt niets.
2. Het verlies van bètacellen schuift op. De bloedsuiker begint buiten het streefbereik te raken, klachten zijn er nog altijd niet.
3. De overgebleven cellen volstaan niet. Dorst, vaak naar het toilet, gewichtsverlies en vermoeidheid komen op; de diagnose valt meestal in deze fase.

De klachten komen snel. De schooltas lijkt ineens zwaarder, de dorst breekt ’s nachts de slaap, en zelfs na het ontbijt gaat de vermoeidheid niet over. Polydipsie en polyurie, dus overmatige dorst en vaak plassen, zijn in dit beeld het meest zichtbare paar. Bij kinderen kan het beeld met ketoacidose openen; deze bladzijde gaat niet in op de tekenen van dat noodgeval, die staan op een rij onder “Wat zijn de eerste klachten van diabetes?”.

Er is geen leeftijdsgrens. Bij volwassenen schuift de afbraak langzamer op, waardoor het beeld stil opengaat, en die trage vorm heet LADA. Dit beeld ziet er in het begin uit als type 2 diabetes. Twee metingen maken het onderscheid duidelijk; de anti-GAD-antistof toont het spoor van de aanval van de afweer, en het C-peptide zegt hoeveel er over is van de eigen insulineproductie van de alvleesklier.

Het eerste gevoel bij de diagnose is verbazing; toch krijgt niemand type 1 diabetes door op een avond iets verkeerds te eten. Na de diagnose werken de overgebleven bètacellen nog een tijd door; in dat venster, de wittebroodsweken, blijft de behoefte aan insuline van buitenaf laag. Naarmate het venster sluit stijgt de behoefte opnieuw. Omdat het auto-immuunproces op de achtergrond niet stilstaat is dat venster niet blijvend.