Tiểu đường tuýp 1 là gì, vì sao có?

Bên trong tuyến tụy có những cụm tế bào gọi là tiểu đảo. Các tế bào beta nằm giữa những tiểu đảo ấy làm ra insulin. Ở tuýp 1, hệ miễn dịch tưởng các tế bào này là kẻ lạ rồi xóa sổ từng cái một. Đó chính là phản ứng tự miễn. Khi phần lớn tế bào beta đã mất, dòng insulin dừng lại. Đường huyết vượt lên trên khoảng mục tiêu và nằm luôn ở đó.

Lúc khởi đầu, nhiều yếu tố cùng góp mặt. Các gen hòa hợp mô làm nguy cơ cao lên; nhưng phần lớn người mang những gen ấy lại không bao giờ phát bệnh. Phần của di truyền được kể bằng con số trong một bài riêng. Giới nghiên cứu vẫn đang tìm những yếu tố châm ngòi từ môi trường. Các enterovirus là ứng viên được xem xét nhiều nhất trong danh sách đó. Dù vậy, chưa có yếu tố châm ngòi nào được chỉ ra chắc chắn. Lượng đường ăn vào, cân nặng hay lối sống không phải nguyên nhân của bức tranh này.

Tần suất mắc thay đổi rõ rệt giữa các nước. Ở Bắc Âu, mức đo được cao nhất. Ở Đông Á thì thấp nhất. Trong số người có tiểu đường, tuýp 1 chỉ chiếm một lát nhỏ.

Sự phá hủy không bắt đầu vào một buổi sáng nào đó. Các tự kháng thể trong máu, chẳng hạn anti-GAD, đã ló ra từ nhiều năm trước, khi chưa có lời than phiền nào. Các hướng dẫn mô tả quá trình này thành ba giai đoạn:

1. Cuộc tấn công miễn dịch bắt đầu. Tự kháng thể xuất hiện trong máu, đường huyết vẫn bình thường, người bệnh không cảm thấy gì.
2. Việc mất tế bào beta tiến thêm. Đường huyết bắt đầu trượt ra ngoài khoảng mục tiêu, mà vẫn chưa có lời than phiền nào.
3. Số tế bào còn lại không đủ. Khát nước, đi vệ sinh nhiều, sụt cân và mệt mỏi hiện ra; chẩn đoán phần lớn được đặt ở giai đoạn này.

Các dấu hiệu tới nhanh. Chiếc cặp đi học bỗng như nặng thêm. Cơn khát ban đêm cắt ngang giấc ngủ. Ăn sáng xong rồi mà mệt vẫn không tan. Chứng khát nhiều và tiểu nhiều là cặp dễ thấy nhất trong bức tranh. Ở trẻ em, bức tranh có khi mở ra bằng nhiễm toan ceton. Trang này không đi vào các dấu hiệu của tình huống cấp ấy; chúng được xếp ở mục “Dấu hiệu đầu tiên của tiểu đường là gì?”.

Không có giới hạn tuổi nào cả. Ở người lớn, sự phá hủy đi chậm hơn nên bức tranh mở ra lặng lẽ, và thể chậm này được gọi là LADA. Lúc đầu nó trông như tiểu đường tuýp 2. Hai phép đo làm rõ lằn ranh. Kháng thể anti-GAD cho thấy dấu vết của cuộc tấn công miễn dịch. Còn C-peptid nói cho biết tuyến tụy còn giữ được bao nhiêu phần tự làm ra insulin.

Cảm giác đầu tiên lúc nhận chẩn đoán là ngỡ ngàng. Nhưng không ai ăn nhầm thứ gì vào một buổi tối rồi thành tiểu đường tuýp 1. Sau chẩn đoán, số tế bào beta còn lại vẫn làm việc thêm một thời gian. Trong quãng gọi là thời kỳ trăng mật ấy, nhu cầu insulin đưa từ ngoài vào ở mức thấp. Quãng ấy khép lại thì nhu cầu lại đi lên. Vì quá trình tự miễn không dừng ở phía sau, quãng ấy không phải là vĩnh viễn.