چرا قند خون می‌افتد؟

تقریباً همهٔ افت‌هایی که در دیابت رخ می‌دهند از خود درمان بیرون می‌آیند. در بدن ترازویی هست. یک سو اثری که قند خون را پایین می‌آورد. سوی دیگر سرچشمه‌هایی که آن را بالا نگه می‌دارند. سمت پایین‌آورنده انسولین و داروهایی است که لوزالمعده را برمی‌انگیزند؛ سولفونیل‌اوره و گلیناید در همین گروه‌اند. سمت بالانگه‌دارنده غذایی است که خورده شده، ذخیرهٔ کبد و هورمون‌هایی که افت را حس می‌کنند و به کار می‌افتند. افت یعنی خم شدن نامنتظر ترازو. در دارویی که اثرش دراز است این خم شدن می‌تواند نه بر ساعت گرفتن دارو، بلکه بر ساعت‌های پس از آن بیفتد.

ترازو که خم شود بدن آن را نشان می‌دهد. با کدام نشان‌ها نشان می‌دهد موضوع نوشته‌ای جداست؛ «افت قند چگونه فهمیده می‌شود؟» آن جا را از آغاز تا پایان می‌گوید. پرسش اینجا نشان نیست، سبب خم شدن ترازوست. شناختن سبب‌ها، بازگشتن به روز و نگاه کردن به آن را هنگام پیدا شدن نشان آسان می‌کند.

ترازو بیش از همه از سمت وعده به هم می‌خورد. غذا که دیر بیاید یا یکسره رها شود، باری که دارو انتظارش را داشت نمی‌رسد و اثر پایین‌آورنده بی‌مقابل کار می‌کند. تحرک هم بر سر دیگر همین ترازو فشار می‌آورد. روزی نامعمول (کیسه‌های بازار که با پله بالا برده شده‌اند، کار باغی که دراز شده) کشیدن گلوکوز به درون ماهیچه‌ها را زیاد می‌کند. این اثر با تمام شدن تحرک خاموش نمی‌شود؛ تا وقتی ماهیچه ذخیرهٔ خود را نو می‌کند و حساسیت به انسولین بالا می‌ماند ساعت‌ها ادامه می‌یابد.

سمت کلیه کمتر شناخته می‌شود اما وزنش بزرگ است. پاک شدن انسولین خون را بیشتر کلیه برمی‌دارد؛ سرعت صاف کردن که بیفتد همان مقدار درازتر در بدن می‌ماند. برای داروهایی که از کلیه بیرون می‌روند هم حال همین است. بر این کم شدن ساخت گلوکوز خود کلیه و نازک شدن ذخیره‌ها هنگام ضعیف شدن اشتها افزوده می‌شود. در سن بالا این عوامل بیشتر روی هم می‌نشینند. فرد این دگرگونی را حس نمی‌کند؛ توان صاف کردن کلیه را آزمایش خون و ادرار نشان می‌دهد و سیر آزمایش که عوض شود خطر افت هم عوض می‌شود.

کم کردن وزن یا سامان گرفتن سیر سببی خاموش است. بدن به همان انسولین پاسخی نیرومندتر بدهد و نظم کهنه ادامه یابد، ترازو جابه‌جا می‌شود. این جابه‌جایی می‌تواند هفته‌ها بی‌آنکه فهمیده شود ادامه یابد. رویداد تازه‌ای در میان نیست. آنچه عوض شده خود نیاز است.

نکتهٔ مشترک این سبب‌ها این است که بیشترشان به‌تنهایی بس نیستند. افت از افتادن چند عامل بر یک روز بیرون می‌آید: وعده‌ای که دیر آمده و پیاده‌روی‌ای دراز، یا روزی خسته‌کننده و جامی که شب نوشیده شده. به همین دلیل خواندن روزی که افت در آن رخ داده از عقب به کار می‌آید. ساعت وعده، درازای تحرک و لحظهٔ گرفتن دارو که کنار هم گذاشته شوند سبب دیدنی می‌شود. این ثبت برای تیم دیابتی هم که نگاه می‌کند در نظم چه عوض شود، ملموس‌ترین داده است.