چرا پاها این‌قدر مهم‌اند؟

درد مانند مهمانی ناخوانده به نظر می‌رسد. اما کار اصلی‌اش نگهبانی است. آنچه پا را از روی سطحی داغ پس می‌کشد همان است. در دیابت این حس که کند شود پس کشیدن هم دیر می‌شود. بدن آسیب را می‌گیرد و خبرش را نمی‌گیرد. راهنماها به این حال از دست رفتن حس نگهبان می‌گویند و آن را نشان اصلی خطر زخم پا می‌شمارند.

بخش بزرگ آسیب از یک حادثه بیرون نمی‌آید. آهسته ساخته می‌شود. فشار تکرارشونده‌ای که بر یک نقطه می‌نشیند پوست را ضخیم می‌کند، پینه ساخته می‌شود و پینه خودش مانند جسمی بیگانه رفتار می‌کند. بافت زیر آن له می‌شود؛ نخست خونریزی‌ای خاموش در درون و سپس زخمی باز پدید می‌آید. کفشی تنگ این زنجیر را در چند هفته برپا می‌کند.

• لبهٔ کفشی تنگ یا نو: حس که کم شود فشردن کفش فهمیده نمی‌شود.
• سنگ ریزه‌ای که به درون رفته یا درزی که تا خورده: تمام روز همان‌جا می‌ماند.
• راه رفتن با پای برهنه: درون خانه و بیرون هر دو یک خطر را برمی‌دارند.
• پایی که به آب داغ می‌رود یا به بخاری نزدیک می‌شود: پوست می‌سوزد و گرما حس نمی‌شود.
• پوست خشک و ترک‌خورده: ترک دری است که به زیر پوست باز می‌شود.

از دست رفتن حس به‌تنهایی زخم نمی‌سازد. برای آن چیز دیگری هم لازم است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند در بیشتر زخم‌ها سه چیز در یک جا می‌آیند: آسیب عصب، دگرگونی‌ای در شکل پا و آسیبی کوچک. شکل پا که عوض شود فشار به نقطه‌هایی از کف می‌خزد که به آن‌ها خو نکرده؛ سمت عصبی این دگرگونی را نوشتهٔ نوروپاتی می‌گوید. پایی که سال‌هاست یک شماره می‌پوشد دیگر همان پا نیست.

در زخمی که باز می‌شود دو عامل دیگر وارد کار می‌شوند: تنگ شدن رگ‌های ساق و عفونت. اینکه این‌ها چرا بهبود را دیر می‌کنند را نوشتهٔ زخم برمی‌دارد. بار روی پا هم عاملی است؛ وزن تنه در هر گام بر همان جا می‌نشیند و تأکید راهنماها بر رها کردن پا از بار از همین است. در این تصویر هم هشدار از درد نمی‌آید؛ بدتر شدن را پوست گرد زخم نشان می‌دهد. اینکه دگرگونی آنجا به چه می‌ماند و چرا منتظر نوبت بعد نمی‌ماند را همان نوشته می‌گوید. تصویری که این عوامل در یک پا روی هم می‌نشینند پای دیابتی نامیده می‌شود.

نخستین حلقهٔ تمام این زنجیر دگرگونی کوچکی است که حس نمی‌شود. حس که خبر ندهد خبر را چشم می‌دهد. این کار روزانه است. سبب پافشاری راهنماها بر آموزش پا همین است: چشمی که هر روز به پا نگاه می‌کند جای زنگ خاموش‌شده را می‌گیرد. جایی که دیده می‌شود تنها کف پا نیست؛ میان انگشتان، پاشنه و کنارهٔ ناخن هم به تصویر می‌آیند. برای کسی که پای خود را نمی‌بیند آینه یا کسی که نزدیک اوست همان کار را می‌کند.

آنچه راهنماها دگرگونی پیش از زخم می‌نامند با چشم چیده می‌شود: پینه‌ای که ضخیم می‌شود، لکه‌ای که زیر پینه تیره می‌شود، جمع شدن آب، ترکی ژرف. سرخی کنار ناخن و فاصلهٔ رنگ یا ورم میان دو پا هم در همین گروه‌اند. این‌ها هنوز زخم باز نیستند. این‌ها پیشروان زخم بازند. دگرگونی‌ای که هنگام سالم بودن پوست دیده می‌شود با آنچه پس از باز شدن پوست دیده می‌شود یک چیز نیست.

دلیل ثابت بودن معاینهٔ پا در پیگیری دیابت همین است. خود معاینه موضوع این نوشته نیست؛ کوتاه اینکه به پوست، نبض و حس نگهبان نگاه می‌شود. مسافتی که در کوچه پیموده می‌شود، ساعت‌هایی که در خانه برهنه می‌گذرد و چند دقیقهٔ پس از حمام: جاهایی که این تصویر در زندگی روزمره برابر پیدا می‌کند همین‌ها هستند.