Slaap, stress en stemming

Bij gezonde vrijwilligers van wie de slaap een week lang op vijf uur werd gezet liep de gevoeligheid voor insuline terug. Hun voeding was daarbij niet veranderd. Het enige wat veranderde was de slaap. Geen van de deelnemers had diabetes. Die terugloop was dus niet het werk van een verstoorde stofwisseling. Elk lichaam dat te weinig slaapt antwoordt binnen een paar dagen zwakker op insuline.

Korte slaap duwt twee hormonen van de eetlust binnen twee nachten de verkeerde kant op. Leptine, dat het signaal van verzadiging draagt, daalt. Ghreline, dat het signaal van honger draagt, stijgt. Waar de eetlust de volgende dag naartoe gaat is ook niet willekeurig; eten met veel suiker en zetmeel en veel calorieën komt voorop. Dat het gat tussen twee maaltijden zich op een vermoeide dag vanzelf met snacks vult is het zichtbaarste spoor van die verschuiving.

De gegevens over de lange termijn wijzen dezelfde kant op. Een overzicht van onderzoeken waarin meer dan honderdduizend mensen gevolgd werden vond type 2 diabetes vaker bij korte slapers. Ook bij wie heel lang sliep lag de frequentie hoger. Bij wie moeite had met inslapen of doorslapen was het beeld vergelijkbaar. Niet alleen de duur maar ook de heelheid van de slaap gaat mee de weegschaal op.

Bij iemand met diabetes komt dat effect ook in de dagelijkse meting terug. Maar de pijl wijst niet één kant op. Een nacht die in stukken verloopt kan zelf het spoor zijn van een daling in diezelfde nacht. Bezweet wakker worden, een nachtmerrie, moe de ochtend in gaan: voor wie insuline of een prikkelende tablet gebruikt is die mogelijkheid gewoon. De tekenen die het onderscheiden verzamelt het artikel over een lage bloedsuiker in de nacht. Er is nog een apart verschijnsel waarbij hormonen in de vroege ochtend de suiker omhoog duwen; het artikel over de hardnekkige ochtendsuiker behandelt dat.

Slaapgezondheid geldt inmiddels als een van de basisonderwerpen van de diabeteszorg. Ook de ordening van de slaap en slaapstoornissen kwamen bij wat doorgenomen wordt. De vaakst voorkomende daarvan is de ademhaling die in de slaap onderbroken raakt. Het gezicht daarvan is bekend. Luid snurken. Pauzes in de adem die de ander opmerkt. Slaperigheid de hele dag door, ook al zijn er genoeg uren in bed doorgebracht. Staan die drie tekenen samen, dan zegt het tellen van de uren in bed minder, want de slaap wordt binnen die uren telkens opnieuw gebroken.

Bij stress komen er meteen een paar hormonen in actie die de suiker omhoog brengen. Adrenaline werkt binnen seconden, breekt de voorraad in de lever af en geeft kant-en-klare suiker aan het bloed. Cortisol begint trager en duurt langer. Het eigenlijke werk ervan is een ander. Het duwt de lever tot het maken van nieuwe suiker en versterkt de hand van adrenaline en glucagon. Allebei bemoeilijken ze de opname van suiker door spier en vetweefsel. Er blijft dus meer suiker in het bloed. Cortisol mengt zich ook in de afgifte van insuline. Op korte termijn verhoogt het die. Houdt het lang aan, dan onderdrukt het haar.

Dat mechanisme is geen storing maar een ontwerp. Bij een bedreiging hebben de spieren snel brandstof nodig, en het lichaam maakt die brandstof van tevoren klaar. Het probleem is dat het mechanisme de soort bedreiging niet onderscheidt. Neem een fysiek gevaar waarvoor je wegloopt. En de spanning van een gesprek waarvan de uitkomst nog moet komen. Die bouwen in het lichaam dezelfde keten van hormonen op. Ze zetten dezelfde voorbereiding van brandstof in gang. Een stevig antwoord op insuline dekt die duw en de stijging blijft beperkt. Schiet het antwoord tekort, dan komt diezelfde duw kaal in de meting. Dat plotselinge stress de metingen verstoort is goed vastgelegd. Voor stress die lang aanhoudt is het beeld troebeler. Daar loopt het effect minder via de hormonen zelf. Het loopt indirect, via slaap, eetlust en de ordening van beweging.

Stress is niet alleen emotioneel. Een infectie met koorts, een gebroken bot, een operatie, pijn die niet zakt, een zware brandwond: alle gaan ze langs dezelfde hormonale weg. Dat de suiker op de intensive care ook bij mensen zonder diabetes stijgt is daarom een bekend beeld. Wordt de fysieke last groter, dan wordt de stijging duidelijker. Op ziektedagen is dat ook wat het meest verbaast: de eetlust is weg, het bord is halfvol gebleven, en het getal gaat toch omhoog. Want ziekte houdt de lever aan het werk, ook als er geen eten komt.

Daarom is het lastig om op één meting een oordeel te bouwen. Het getal is niet los te lezen van de last die de dag droeg. Een waarde die bij plotselinge spanning stijgt zakt vanzelf terug zodra de aanleiding voorbij is. Suiker die bij ziekte stijgt keert met het herstel naar het oude beloop terug. Dat de stijging een naam heeft, maakt haar iets anders dan een willekeurige hapering.