Tăng đường huyết và tình huống cấp

Nhiễm toan ceton không sinh ra từ một sự kiện đơn lẻ, mà từ những thay đổi chồng lên nhau. Việc tạo ceton cứ chạy không ngừng; việc tạo ấy khởi đầu ra sao thì bài về ceton kể. Ceton tích lại thì cân bằng của máu lệch sang phía axit. Thêm vào đó là việc mất nước; còn cái cảnh mà riêng sự mất nước trở thành chính yếu thì bài về tăng áp lực thẩm thấu bàn tới. Thứ dựng nên nhiễm toan ceton là việc những cái ấy cùng đi tới một lúc.

Đằng sau các thay đổi ấy chỉ có một chỗ thiếu: tác dụng của insulin không đủ. Không đủ thì không có nghĩa là không có. Ở người này thì insulin thật sự rất ít. Ở người kia thì có, nhưng không đủ để hãm việc phân giải mỡ. Vì vậy các hướng dẫn định nghĩa cảnh này không bằng sự vắng mặt tuyệt đối, mà bằng sự thiếu hụt của tác dụng. Đó là lý do nó cũng gặp ở tiểu đường tuýp hai.

Mỗi thay đổi trong số ấy đều tự đưa ra dấu hiệu của nó. Cảnh này lộ ra không phải từ một triệu chứng đơn lẻ, mà từ việc các dấu hiện ra cùng nhau.

Các dấu không phải lúc nào cũng tới cùng nhau và theo cùng một thứ tự. Ở cảnh này thì buồn nôn nổi lên trước. Ở cảnh khác thì hơi thở. Có người ví cái mùi ngọt ấy với mùi nước tẩy sơn móng tay, nhưng chính người bệnh thường không nhận ra mùi của mình, mà người bên cạnh mới nhận ra. Còn cơn đau bụng thì có thể giống hệt một cơn khó chịu dạ dày thường gặp. Thứ phân biệt là cơn đau không tới một mình; nếu bên cạnh nó có khô miệng, thở sâu hay trạng thái lơ mơ thì cảnh này là chuyện khác.

Nhiễm toan ceton không đi một đường chậm rãi. Nó nặng lên trong vài giờ hay một hai ngày. Cảnh mở đầu buổi sáng bằng một cơn buồn nôn nhẹ tới chiều có thể trông hoàn toàn khác. Tốc độ là nét rõ nhất tách nó khỏi một con số cao thông thường, và cũng chính tốc độ làm cho việc nhận ra sớm trở nên đáng giá.

Ở tiểu đường tuýp một thì việc tạo insulin vốn đã rất ít, nên cảnh này hiện ra ở nhóm ấy thường hơn. Tiểu đường tuýp hai thì không được miễn, mà cũng không phải hiếm. Nhiễm trùng, một bệnh nặng, một thủ thuật ngoại khoa hay vài nhóm thuốc đều dọn sẵn nền cho nó. Nhiễm trùng thì có các dấu của riêng nó: sốt, rét run, ho, đau họng, rát buốt lúc đi tiểu, mẩn đỏ ở bàn chân, một vết thương chảy dịch hoặc mãi không khép. Trong những ngày có bệnh thì nhu cầu insulin của cơ thể tăng lên. Còn sự thèm ăn thì giảm. Có một dạng phát triển mà con số đo không lên cao rõ rệt, và đó là chuyện của một bài riêng.

Nhận ra nhiễm toan ceton thì không dựa vào một phép đo, mà dựa vào việc thấy các dấu cùng lúc. Phép đo ceton chỉ là một phần của cách đọc ấy. Còn việc đánh giá cảnh này đang đứng ở đâu và đòi hỏi những gì thì là việc của đội ngũ chăm sóc.

Ở một người sống chung với tiểu đường thì hầu hết thay đổi đều trải ra theo thời gian và để tới lần gặp sau. Mệt mỏi, ăn uống thất thường hay giấc ngủ đứt quãng là những thứ ghi vào sổ. Nhưng vài dấu thì phá cái thứ tự ấy. Chỗ chung của chúng là thế này: cơ thể không tự gom lại được cân bằng, và cảnh ấy không tự quay về. Bài này nói về cái danh sách ngắn đó.

Thứ dựng nên danh sách này không phải con số trên màn hình máy đo. Nó là cách cơ thể đang cư xử lúc ấy. Cùng một con số, ở người này là một phần của ngày bình thường, ở người kia là giờ đầu của một cảnh nặng. Các hướng dẫn cũng không buộc tính khẩn vào một ngưỡng duy nhất; chúng nhìn vào hơi thở, vào sự trong trẻo của ý thức, và vào chuyện nước có nằm lại trong dạ dày hay không. Thứ tiếng của các dấu nói được nhiều hơn con số.

Mỗi dòng trong bảng là một quan sát. Không phải một chẩn đoán. Khi hai dấu đứng cạnh nhau thì cảnh rõ hơn; cái cảnh mà hơi thở sâu chồng lên cơn nôn thì các hướng dẫn kể trong một mục riêng. Còn khi ý thức đã đóng lại thì quyết định không nằm trong tay chính người bệnh nữa. Vào lúc ấy, người đọc được cảnh này là người bên cạnh.

Tính khẩn không phải một lời dọa. Nó là một tin về thời gian. Nhiễm toan ceton nặng lên trong vài giờ hay một hai ngày; còn cảnh nguy kịch kia thì đi chậm hơn nhiều, và đường vạch tách hai thứ ấy là chuyện của một bài khác. Biết được thời gian thì quyết định tới sớm hơn, và những con mắt trong nhà cũng thành một phần của danh sách.

Vì sao danh sách này không có một ngưỡng bằng số?

Vì thứ quyết định tính khẩn không phải con số trên màn hình, mà là cách cơ thể cư xử. Cùng một phép đo kể hai chuyện khác nhau ở hai người, và các hướng dẫn để việc chẩn đoán cho xét nghiệm rồi đưa các dấu lên trước. Đơn vị đo thì mỗi nước một khác; còn thứ tiếng của các dấu thì chung.

Có phải chỉ đường huyết cao mới cần xem ngay trong ngày?

Không. Cú tụt tới mức không nuốt được cũng ở cùng hàng ấy, vì thứ đưa qua đường miệng không có tác dụng. Cú tụt đã sửa rồi mà vẫn quay lại cũng rơi vào đúng chỗ đó; vài thuốc nằm trong cơ thể lâu hơn người ta chờ đợi, mà khi thận làm việc kém đi thì khoảng ấy còn dài thêm. Vết thương ở bàn chân đi theo một đường khác; các hướng dẫn xếp chỗ đỏ lan nhanh vào loại nặng hơn. Còn cảm giác đè ở ngực hay khó thở không rõ vì sao cũng là một dấu có thể đi lặng lẽ ở người tiểu đường.

Các tế bào lấy năng lượng phần lớn từ glucose, và để đưa nhiên liệu ấy vào trong thì chúng cần insulin. Khi tác dụng của insulin không đủ thì glucose đọng lại trong máu mà mãi không vào được bên trong tế bào. Lúc ấy cơ thể quay sang thứ nhiên liệu thứ hai mà nó có. Gan bắt đầu bẻ các axit béo ra, và những hợp chất mang tên ceton hiện ra. Đấy là nhiên liệu thật cho cơ bắp và cho não, nên bản thân ceton không bị coi là một sự hỏng hóc.

Sau một ngày nhịn đói lâu, hay sau một chuyến đi bộ dài, có một chút ceton là chuyện thường. Cảnh này bắt đầu đổi ở chỗ tốc độ tạo ra vượt quá tốc độ dùng hết. Ceton tích lại thì cân bằng axit của máu lệch đi, và sự lệch ấy tự đưa ra dấu hiệu của nó. Buồn nôn, đau bụng, thở sâu và nhanh, cùng một mùi ngọt như trái cây trong miệng là những dấu chính.

Thứ làm việc tích lại nhanh lên là tác dụng của insulin nằm dưới mức cơ thể cần hôm ấy. Đôi khi tác dụng ấy mất hẳn. Hay gặp hơn là insulin thì có mặt mà không làm nổi việc. Các hướng dẫn gom hai thứ vào một mục: sự thiếu hụt hoặc là tuyệt đối hoặc là tương đối, mà cả hai đều ra cùng một cửa. Khi việc tích lại đã bắt đầu thì cảnh này diễn ra trong vài giờ, chứ không trải ra nhiều ngày. Vì vậy ceton mang một tin riêng, khác với tin của chính con số đường huyết.

Ceton được đo theo hai đường. Hai đường ấy không cho cùng một tin.

Khác nhau ở đây không phải một chi tiết nhỏ. Que thử nước tiểu chuyển tin lại chậm. Nước tiểu chở cái đã được lọc từ vài giờ trước. Khi cảnh bắt đầu đỡ dần thì que vẫn có thể cho một màu đậm, và lý do là loại ceton mà que bắt được tăng lên tạm thời trong lúc đỡ. Còn phép đo từ máu thì cho thấy đúng khoảnh khắc đang diễn ra, nên các hướng dẫn đặt nó lên trước.

Chuyện ceton không được nhắc tới mỗi ngày, và nó cũng không phải một mục cần theo dõi liên tục. Nó nổi lên trong những tình huống nhất định:

• Những ngày có bệnh xen vào: khi sốt, rét run, rát buốt lúc đi tiểu hay tiêu chảy cho thấy có nhiễm trùng đang làm cơ thể vất vả
• Nôn, hoặc không giữ nổi trong người thứ nước đã uống
• Insulin thiếu đi theo một cách nào đó, chẳng hạn bộ dây của bơm bị tắc
• Con số đo cứ cao dai dẳng lâu hơn mức vẫn chờ đợi
• Một trong các dấu kể trên đi kèm theo cảnh này

Con số ra bao nhiêu và cái gì đi kèm với nó thì cùng nhau mới thành nghĩa. Que thử để hở trên một cái kệ nhà tắm ẩm thì màu có thể hỏng, mà hạn dùng in trên hộp cũng ảnh hưởng tới kết quả. Cái nhiệt kế đo ra cơn sốt mà không nói được nguyên do thế nào, thì phép đo ceton cũng chỉ tả lại tình hình như thế. Con số ấy có nghĩa gì thì đội ngũ chăm sóc xác định khi nhìn con người ở tổng thể.

Có một ngoại lệ. Nếu bên cạnh con số còn có nôn, đau bụng, hơi thở sâu dần hay trạng thái lơ mơ thì cảnh này không chờ tới lần hẹn sau. Những dấu nào không chờ được thì một bài riêng liệt kê ra.