Đường chạm tới những cơ quan nào?

Máu đi tới mỗi cơ quan bằng đường mạch, và mặt trong của mạch được phủ bởi một lớp tế bào mỏng gọi là nội mô. Glucose ở mức cao kéo dài trước hết bào mòn lớp ấy. Các quá trình viêm nhanh lên, gánh oxy hóa tăng, khả năng giãn của mạch giảm. Ở phần lớn cơ quan thì tổn thương bắt đầu từ đây. Thần kinh đứng riêng; chúng chịu ảnh hưởng cả từ mao mạch nuôi chúng lẫn trực tiếp từ gánh chuyển hóa. Cơ quan nào vào hàng trước thì do việc mạch ấy nuôi chỗ nào trong cơ thể định ra.

Mạng mạch máu không chỉ một cỡ, và sự bào mòn dồn lại ở hai thang, bằng hai cơ chế. Ở các mao mạch, màng đáy dày lên, mao mạch bít lại rồi mất đi từng cái một; máu tới mô mà chúng nuôi thì giảm. Thang này liên quan tới sếp tơ của mắt, tới các đơn vị lọc của thận và tới những mạch nuôi thần kinh. Ở các động mạch lớn thì bức tranh khác. Mảng mỡ dồn trong thành mạch, mạch hẹp lại, xu hướng tạo cục máu đông tăng lên. Động mạch của tim, của não và của chân nằm ở phía này. Mảng ấy được dựng lên ra sao và vì sao cú vỡ thật sự tới vào khoảnh khắc nứt thì là chuyện của bài về tim mạch.

Thời điểm cũng khác. Phía mao mạch là phía buộc chặt nhất với glucose; mối liên hệ giữa đường trung bình và nguy cơ ở đây mạnh nhất trong những gì đã đo. Ở phía mạch lớn thì glucose không phải thứ định đoạt duy nhất. Huyết áp và mỡ máu mang sức nặng ít nhất là ngang nó. Ở tiểu đường tuýp hai, sự bào mòn mạch lớn thường đã bắt đầu trước khi bệnh được đặt tên; ngay khi đường còn đi sát ranh giới thì nguy cơ tim mạch đã lên rồi. Một bên dồn lại lặng lẽ, bên kia tự báo tin bằng một biến cố duy nhất.

Sự im lặng là phần khó nhất của tấm bản đồ này. Khi tổn thương mao mạch bắt đầu thì nó không gây đau, cũng không làm hỏng thị lực; người ta thấy mình khỏe trong lúc các mạch đã bắt đầu đổi. Vì vậy giai đoạn sớm được phát hiện không bằng cảm giác mà bằng cái nhìn. Người ta nhìn vào phía sau của mắt, tìm albumin trong nước tiểu, thử cảm giác ở bàn chân. Ở phía mạch lớn thì dấu vết đầu tiên thường hiện ra vào một khoảnh khắc gắng sức. Cơn thắt ngực khi leo cầu thang, cơn đau bắt đầu ở bắp chân lúc đi và hết khi dừng lại, một bàn chân lạnh hơn hẳn bàn chân kia.

Có phải mọi cơ quan đều bị ảnh hưởng cùng lúc không?

Không, hai thang chạy theo hai chiếc đồng hồ riêng. Ở một người, tổn thương mắt có thể đã rõ trong khi sức lọc của thận vẫn nguyên. Cũng ở người ấy, phía mạch lớn có thể tiến lên mà không hề lên tiếng.

Tổn thương dồn lại mất bao lâu?

Không có một cuốn lịch duy nhất. Ngoài thời gian thì huyết áp, mỡ máu và thuốc lá cũng mang sức nặng. Vì tiểu đường tuýp hai im lặng rất lâu, nên lúc chẩn đoán, ở một phần người thì tổn thương mắt hay thận đã bắt đầu.

Não có nằm trên tấm bản đồ này không?

Có, ở phía mạch lớn. Trong các động mạch nuôi não cũng chạy chính quá trình tạo mảng ấy; nguy cơ đột quỵ tăng lên là từ đó. Đột quỵ không báo tin từ từ mà báo đột ngột: một bên mặt xệ xuống, một cánh tay yếu đi, lời nói hỏng, thị lực một mắt mất đi. Bức tranh này đo bằng phút và đòi đánh giá y tế cấp cứu.

Tấm bản đồ dừng ở đây, còn con đường thì chưa dừng. Mỗi cơ quan có dấu hiệu riêng, cách nhìn riêng và thang thời gian riêng; những bài riêng sẽ mở từng cái một. Điểm chung là thế này. Mắt, thận, thần kinh, tim và chân trông như những cơ quan xa nhau, nhưng chúng là những địa chỉ khác nhau của cùng một câu chuyện về mạch máu.