Tiểu đường làm gì với thận?

Trong mỗi quả thận có khoảng một triệu đơn vị tí hon lọc máu. Chúng gọi là cầu thận. Việc của những đơn vị ấy là làm một sự phân biệt tinh tế. Chúng cho chất thải và nước dư đi qua, còn protein có ích thì giữ lại trong máu. Cái màng làm việc phân biệt ấy hoạt động như một bộ lọc mỏng manh, mỏng tới mức đặt cạnh sợi tóc cũng còn mảnh hơn.

Khi đường ở mức cao lâu ngày thì nếp ấy hỏng. Từ từ thôi. Ở giai đoạn sớm, tại nhiều người thì các bộ lọc chuyển sang làm thêm giờ. Áp lực bên trong chúng tăng lên và chúng lọc máu nhanh hơn bình thường. Sự nhanh lên ấy nhìn từ ngoài có vẻ vô hại, nhưng nó làm tăng sức căng trên màng. Qua các năm, màng dày lên, những tế bào bọc quanh bộ lọc bị bào mòn, và bộ lọc không còn chọn lọc được như trước.

Khi màng bắt đầu để lọt thì protein đầu tiên đi vào nước tiểu là albumin. Lượng ban đầu nhỏ tới mức xét nghiệm nước tiểu thường không bắt được. Bức tranh này gọi là albumin niệu vi thể; các hướng dẫn về thận hiện hành dùng tên albumin niệu tăng mức trung bình cho cùng một thứ. Để đo thì một mẫu nhỏ lấy từ nước tiểu đầu tiên buổi sáng là đủ.

Thước đo thứ hai là tốc độ lọc. Phòng xét nghiệm gộp mức creatinine trong một ống máu lấy từ tay với thông tin về tuổi và giới để tính ra giá trị mức lọc cầu thận ước tính. Chữ ước tính ở đây có nghĩa của nó, vì không thiết bị nào đo thẳng được tốc độ lọc.

Sức lọc giảm còn một hệ quả nữa. Nó chạm tới đời thường. Insulin trong máu và vài thuốc hạ đường thải qua thận không còn được dọn nhanh như trước, và tác dụng của chúng kéo dài hơn mong đợi. Vì vậy sự đổi thay ở phía thận cũng kéo nguy cơ tụt đường huyết lên. Các nguyên nhân của cú tụt thì bài “Vì sao đường huyết tụt xuống?” gom lại.

Vì sao hai phép đo này chỉ có nghĩa khi đi cùng nhau? Vì tổn thương không đi theo cùng một thứ tự ở mọi người. Ở một số người, sức lọc giảm mà albumin trong nước tiểu chẳng hề tăng. Chỉ nhìn vào một phép đo thì bỏ sót hoàn toàn sự đổi thay ở người ấy. Một kết quả cao đơn lẻ cũng không đủ. Sốt, viêm đường tiết niệu hay một buổi tập nặng vừa xong đều có thể đẩy albumin lên tạm thời. Không phải một kết quả, mà vài kết quả cùng nhau mới mang nghĩa.

Huyết áp ở đây có sức nặng riêng. Vì các đơn vị lọc là những cấu trúc nhạy với áp lực nên huyết áp cao kéo cái áp lực bên trong vốn đã tăng ấy lên cao thêm. Đường và huyết áp đặt hai gánh riêng lên cùng một lòng mạch. Đó cũng là lý do băng quấn tay có mặt thường xuyên tới thế trong việc theo dõi thận.

Bệnh thận đái tháo đường rất lâu không gây than phiền nào. Không đau, hình dạng nước tiểu không đổi, không có một sự mệt mỏi đặc trưng nào. Vì vậy việc theo dõi không chờ lời than phiền, mà dò nước tiểu và máu theo những khoảng đều đặn.

Còn giai đoạn đã tiến xa thì có dấu hiệu riêng. Phù ở mắt cá chân và ở mí mắt, nước tiểu chảy ra nhiều bọt, ăn kém đi và một sự kiệt sức không giải thích được đều thuộc nhóm này. Đây không phải dấu của giai đoạn sớm, mà của một bức tranh đã đi khá xa. Ý nghĩa của sự im lặng nằm đúng ở đây.

Diễn tiến không một chiều. Nhưng hai chiều cũng không cân sức. Trong một nghiên cứu theo dõi người tiểu đường tuýp 2 suốt nhiều năm, albumin tăng ở giai đoạn sớm đã trở về bình thường ở một nhóm người. Dù vậy, trên toàn bộ cộng đồng thì sự tiến triển vẫn nặng cân hơn sự trở về (Qiao và cộng sự, 2025). Sự đổi thay nhận ra sớm thì có một diễn tiến để theo dõi; giá trị của phép đo cũng nằm ở đây.