Giấc ngủ, căng thẳng và tâm trạng

Ở những người khỏe mạnh bị rút giấc ngủ xuống còn năm giờ trong một tuần, độ nhạy insulin đã lui, hơn nữa cách ăn của họ không đổi chút nào. Thứ duy nhất đổi là giấc ngủ. Không ai trong số người tham gia có tiểu đường. Nghĩa là sự lui ấy không phải việc của một chuyển hóa đã hỏng. Bất cứ cơ thể nào ngủ không đủ cũng bắt đầu đáp lại insulin yếu hơn trong vài ngày.

Giấc ngủ ngắn đẩy hai nội tiết tố cầm trịch cơn thèm ăn về hai hướng ngược nhau, chỉ trong hai đêm. Leptin chở tín hiệu no thì tụt, còn ghrelin chở tín hiệu đói thì lên. Ngày hôm sau, chỗ mà cơn thèm hướng tới cũng không hề ngẫu nhiên. Những món nhiều năng lượng, nặng về đường và tinh bột, nổi lên trước. Vào một ngày mệt, khoảng giữa hai bữa tự nó đầy lên bằng đồ ăn vặt; đó là dấu vết dễ thấy nhất của sự xê dịch ấy.

Dữ liệu dài hạn cũng nhìn về hướng ấy. Một bài tổng quan các nghiên cứu theo dõi hơn một trăm nghìn người thấy tần suất tiểu đường tuýp 2 ở người ngủ ngắn cao hơn; ở người ngủ rất dài thì tần suất cũng lên. Ở những người khó vào giấc hoặc khó giữ giấc thì bức tranh tương tự. Cùng với thời lượng, tính toàn vẹn của giấc ngủ cũng lên bàn cân.

Ở một người có tiểu đường thì tác động này cũng phản ánh vào phép đo hằng ngày. Nhưng mũi tên không chỉ bay một chiều. Bản thân một đêm trôi qua rời rạc có thể là dấu vết của một cú tụt đường xảy ra chính đêm ấy. Tỉnh dậy ướt mồ hôi, ác mộng, sáng ra thấy mệt. Với người dùng insulin hay viên thuốc làm tăng tiết thì khả năng ấy là chuyện thường. Các dấu hiệu phân biệt thì bài về hạ đường huyết ban đêm gom lại. Còn một hiện tượng riêng nữa, khi vào những giờ sáng sớm thì các nội tiết tố đẩy đường lên; bài về sự cứng đầu của đường buổi sáng bàn tới nó.

Sức khỏe giấc ngủ nay được xem là một trong những mục cơ bản của việc chăm sóc tiểu đường. Nếp ngủ và các rối loạn giấc ngủ cũng đã vào danh sách những thứ được xem lại. Thứ hay gặp nhất trong số đó là sự đứt quãng của hơi thở trong lúc ngủ. Khuôn mặt nhận ra được của nó thì đã rõ. Ngáy to, những quãng ngừng thở mà người nằm cạnh nhận thấy, và cơn buồn ngủ kéo dài cả ngày dù đã nằm đủ giờ trên giường. Khi ba dấu này đứng cùng nhau thì việc đếm số giờ nằm trên giường mất đi phần lớn ý nghĩa, vì giấc ngủ bên trong những giờ ấy bị cắt hết lần này tới lần khác.

Trong khoảnh khắc căng thẳng thì mấy nội tiết tố làm tăng đường cùng lúc vào cuộc. Adrenaline chạy trong vài giây, nó tháo cái kho trong gan và đưa đường có sẵn ra máu. Cortisol khởi động chậm hơn, kéo dài hơn, và việc chính của nó thì khác. Nó thúc gan làm đường mới, và còn làm mạnh thêm tay của adrenaline lẫn glucagon. Cả hai đều làm khó việc cơ và mô mỡ nhận đường, nghĩa là đường ở lại trong máu nhiều hơn. Cortisol cũng xen vào việc tiết insulin. Trong thời gian ngắn thì nó làm tăng, còn nếu kéo dài thì nó đè xuống.

Bộ máy này không phải một sự hỏng hóc. Nó là một thiết kế. Trước một mối đe dọa thì các cơ cần nhiên liệu nhanh, nên cơ thể chuẩn bị nhiên liệu từ trước. Rắc rối là bộ máy không phân biệt loại đe dọa. Một nguy hiểm thể chất phải chạy khỏi, và sự căng của một cuộc gặp đang chờ kết quả, đều dựng lên trong cơ thể cùng một chuỗi nội tiết tố và khởi động cùng một sự chuẩn bị nhiên liệu. Một đáp ứng insulin vững sẽ đón được cú đẩy ấy và mức tăng còn giới hạn; nếu đáp ứng không đủ thì chính cú đẩy ấy hiện ra trần trụi trong phép đo. Việc căng thẳng cấp làm hỏng các phép đo thì đã được ghi chép rất rõ. Còn với căng thẳng kéo dài thì bức tranh mờ hơn. Ở đó, tác động đi vòng qua giấc ngủ, cơn thèm ăn và nếp vận động, hơn là đi thẳng bằng đường nội tiết tố.

Căng thẳng không chỉ có loại cảm xúc. Một nhiễm trùng có sốt, một cái xương gãy, một ca mổ, một cơn đau không dứt, một vết bỏng nặng; tất cả đều đi qua cùng con đường nội tiết tố ấy. Vì vậy việc đường tăng lên trong phòng hồi sức, ngay cả ở người không có tiểu đường, là một bức tranh đã biết. Gánh thể chất càng lớn thì mức tăng càng rõ. Trong những ngày ốm thì điều làm người ta ngạc nhiên nhất cũng là chuyện này. Cơn thèm ăn đã khép lại, cái đĩa còn dở dang, mà con số vẫn đi lên. Bởi vì bệnh vẫn tiếp tục cho gan làm việc, kể cả khi thức ăn không tới.

Vì vậy, nhìn vào một phép đo đơn lẻ mà kết luận thì khó, bởi con số không đọc được tách khỏi cái gánh mà ngày hôm ấy mang. Giá trị tăng lên trong một cơn căng đột ngột sẽ tự lui khi thứ châm ngòi đi qua, và đường tăng lên trong lúc ốm phần lớn cũng trở lại nhịp cũ cùng với sự bình phục. Việc mức tăng ấy có một cái tên sẽ đưa nó ra khỏi loại những trục trặc ngẫu nhiên.